Knjiga istraživača-istoričara, Slavka Odića i Slavka Komarice, „Zašto Jasenovac nije oslobođen“, doživela je svoje prvo izdanje 2005. godine u Beogradu. Njeni autori koristili su tokom pisanja izvornu građu i sve dostupne relevantne činjenice. Brojne dileme vezane za ovu temu nikada nisu bile potpuno naučno obrađene, pa uprkos brojnim pokušajima mnogih autora, izostali su odgovori na najvažnija pitanja (od stvarnog broja žrtava do razloga zašto ovaj zločinački konc-logor ni do kraja Drugog svetskog rata nije bio oslobođen). Početkom devedesetih godina prošlog veka, autori ove knjige pokušali su detaljnim istraživanjem da utvrde razloge za to. Rezultat njihovih istraživanja nalaze se u ovoj knjizi (čije objavljivanje jedan od autora, Slavko Komarica, nije doživeo), a čije ključne delove objavljuje Magazin Tabloid u više nastavaka.

Priredio: Luka Mitrović

Tokom velike nemačko-ustaške ofanzive na slobodnoj teritoriji istočne Bosne severno od železničke pruge Sarajevo – Višegrad, koja je počela 15. januara 1942., Vrhovni štab narodnooslobodilačke partizanske i do brovoljačke vojske (NOP i DV) Jugoslavije prebacio se sa Romanije na Jahorinu i odatle u Foču, upravo oslobođen gradić na Drini.

Dva meseca kasnije, 31. maja 1942, zapovednik NOP i DV Jugoslavije Josip Broz Tito potpisao je u istom gradiću opširno, na pisaćoj mašini otkucano pismo upućeno Operativnom štabu NOP i DV za Bosansku krajinu. Posle toga on je naknadno, svojeručno – što je stručnom ekspertizom utvrđeno – zelenom tintom dodao ispod potpisa i pečata Vrhovnog štaba: „R. S. Ispitajte mogućnost eventualnog napada na koncentracioni logor u Jasenovcu, gde je bilo oko 1 0.000 naših zatvorenika, a sada je ostalo svega još oko 1500 živih drugova. Sve ostalo su poubijali ustaški banditi. Taj napad trebalo bi organizovati zajedno sa štabom iz Hrvatske, ali tako da sigurno uspe“

Četiri dana kasnije iz Foče je poslan u Moskvu šifriran radiogram: „Za Dedu! Najstrašniji koncentracioni logor u Hrvatskoj nalazi se u Jasenovcu. U taj koncentracioni logor Hitlerov dželat Pavelić bacio je više od 10.000 najboljih sinova Hrvatske. Sada je ostalo svega hiljadu i po živih  ljudi, a svi ostali su bili podvrgnuti užasnim mučenjima i ubijeni. Same ustaše priznaju daje od početka njihovog dolaska na vlast u Hrvatskoj ubijeno do pet stotina hiljada ljudi, većinom Srba. Valter.“

Radio „Slobodna Jugoslavija“, koja se nalazila u Sovjetskom Savezu, emitovala je 2. jula 1942. na srpskom jeziku tekst Veljka Vlahovića „Krvavi fašistički teror u Jugoslaviji“.

Između ostaloga rečeno je i sledeće: „Da li naš narod zna o zverstvu ustaških bandi u koncentracionom logoru kod Jasenovca, gde je od deset hiljada uhapšenih ostalo u životu svega oko hiljadu ljudi, dok su ostali ubijeni ili umoreni glađu?“

Očito su Valterovi, tj. Titovi podaci o Jasenovcu dostavljeni „Dedi“, tj. Kominterni, već stigli i do Veljka Vlahovića koji se nalazio u SSSR-u. Kao što se vidi iz „R. S.“ u pismu Operativnom štabu NOP i DV za Bosansku krajinu i iz radiograma poslanog „Dedi“ u Moskvu, Tito je početkom aprila 1942. u Foči raspolagao prilično tačnim podacima o onome što se događalo u logoru Jasenovac tokom prvih meseci njegovog postojanja. Zemaljska komisija Hrvatske utvrdiće odmah posle rata, na primer, „da je u prvih pet meseci stradalo u logorima broj I i II, što od bolesti ili iscrpljenosti, a što od ustaškog kundaka ili noža, oko 8.000 zatočenika.“

Ljubo Miloš, jedan od upravnika jasenovačkog logora, govoreći pred sudskim većem u Zagrebu posle rata o rasformiranju logora Bročice i Krapje, rekao je: „Prema raspoloživim podacima, u ova dva logora je do kraja oktobra 1941. ubijeno oko osam hiljada ljudi, različitog pola, i dece. Ubistva su vršena na različite načine: iscrpljivanjem, bolešću, motkom, maljem, sekirom, nožem i vatrenim oružjem.“

Od koga, kada i kako su podaci o Jasenovcu stigli u daleku Foču? U knjizi Ratne uspomene Koste Nađa – Bihaćka republika, koju je za štampu pri redio novinar i publicista Jovo Popović, opisan je i Nađov dolazak na dužnost zapovednika Operativnog štaba za Bosansku krajinu krajem februara 1942., a zatim je dat prikaz događaja koji su se u srednjoj Bosni, tj. na području između rijeka Vrbasa i Bosne, odigrali u nastupajućim danima.

Noć između 4. i 5. marta Košta Nađ je proveo u štabu IV. krajiškog NOP odreda koji se nalazio u selu Čelincu, jugoistočno od Banja Luke. „Spavao sam malo, ni dva časa“, zapisao je K. Nađ. „Kad sam ustao, u štabu sam zatekao jednog dvadesetogodišnjaka sa partizanskom trorogom kapom (Dopuna B.) Bio je to Kordunaš, komesar čete Dušan Pekić, koga su Ivan Rukavina i Vladimir Bakarić, komandant i komesar Glavnog štaba Hrvatske, poslali da ‘negde u istočnoj Bosni’ pronađe Vrhovi štab i uspostavi veze. (…)

Pekić nam je rekao da nosi opširni izveštaj Glavnog štaba, ali nam nije dozvolio da ga pročitamo. Tvrdio je da on to sme predati samo ‘lično vrhovnom ko mandantu ili drugovima Tempu i Roćku’…

Nismo ga pustili samog. Sa njim je upućen i moj pratilac, jedan od najsposobnijih krajiških kurira, Milenko Gajić, koji je već bio kod druga Tita (u Užicu), a mene je početkom novembra pratio do Romanije…Sa Gajićem i Pekićem sam poslao i hrabrog Ljubana Škundrića…“

Pekić, Gajić i Škundrić krenuli su sa izveštajem Operativnog štaba od 5. marta 1942. Krenuli su iz Čelinca 7. marta i poslije 20 dana pešačenja stigli u Foču.

Pod datumom 28. mart 1942. Vladimir Dedijer piše u svom Dnevniku: „Foča. – Mileva je donela vest da su stigli izveštaji iz Hrvatske i Srbi je… Kad sam pročitao izveštaj i vratio se kod Starog, kod njega sede kurir Operativnog štaba Bosanske krajine i kurir iz hrvatskog štaba, stigli preko naših odreda.“

Ni u izvještaju Operativnog štaba za Bosansku krajinu od 5. marta 1942., koji je u Foču doneo Milenko Gajić, ni u izvještaju Glavnog štaba NOP Hrvatske od 19. februara 1942., koga je u Foču doneo Dušan Pekić, nema podataka na osnovi kojih je Tito mogao napisati post scriptum u svom pismu od 31. marta i tekst radiograma poslanog u Moskvu četiri dana ka snije. On je te podatke, sudeći po redosledu događaja, dobio od Ive Lole Ribara i (ili) Vladimira Velebita koji su iz Zagreba preko Sarajeva stigli u Foču 2. aprila 1942.

Naime, tog dana je Dedijer zapisao u svoj Dnevnik. „Večeras došli Lola i Vlada Velebit iz ‘uljudbe’. (…) Pratio sam Lolu i Vladu do Starog. Sam Dedijer u fusnoti objašnjava da je „upotrebljen izraz ‘uljudba’ umesto Zagreb zbog konspirativnosti“ te da ‘uljudba’ po Pavelićevu izumu znači civilizacija“. (K. Nađ, str. 29. 7V. Dedijer, Dnevnik, str. 131)

Posle razgovora sa L. Ribarom i V. Velebitom Tito ja u već potpisanom pismu Operativnom štabu za Bosansku krajinu tintom dopisao post scriptum i napisao tekst radiograma „za Djecu“. Tu pretpostavku indirektno potvrđuje i činjenica da su Titov potpis na kraju pisma i tekst post scriptum pisani različitom tintom.

U izvještaju Operativnog štaba za Bosansku krajinu Vrhovnom štabu od 5. marta 1942. o II. kozaračkom odredu stajalo je i to da „njegove snage vode borbe već kod Jasenovca na Savi“.

Odgovarajući na taj izvještaj, Tito je u dopisu koji nosi datum 31. mart 1942. naredio, odnosno savetovao tom štabu: „Naročito je važno u sadašnjoj situaciji da potpomognete i dejstvo u Hrvatskoj, gde partizanske akcije poprimaju živi karakter. Trebate uspostaviti veze i uputiti delove za povezivanje sledećim pravcima: Jasenovac (dotle već dolaze vaši delovi) – Psunj planina – Pakrac gde se već vode borbe; od delova Bosanskog Novog ka Vojnici i Glini; iz predela planine Grmeč ka Korenici…“

Nedelju dana kasnije, 7. aprila, Tito je takođe u Foči napisao opširno pismo Glavnom štabu partizanskih odreda za Hrvatsku u kojem ga je obavijestio: „Mi smo naredili Operativnom štabu za Bosansku krajinu da uhvati vezu sa vama sledećim pravcima: Jasenovac – Psunj planina i Bosan ski Novi – Vojnić i u pravcu Korenice. Rekli smo im da bi upućivanje ovim pravcima i izvesnih pokretnih delova imalo značaja. Zato neprekidno održavajte vezu sa drugovima u Krajini.“

Bio je to jedini odlomak u kome je spomenut Jasenovac premda je ovo pismo pisano posle unošenja post scriptum.a u pismo Operativnom štabu za Bosansku krajinu od 31. marta 1942. Zašto Tito nije smatrao potrebnim da obavesti Glavni štab za Hrvatsku i o direktivi koju je u tom post scriptumu dao Operativnom štabu za Bosansku krajinu: „Ispitajte moguć nost eventualnog napada na koncentracioni logor u Jasenovcu“ koji bi „trebalo organizovati zajedno sa štabom iz Hrvatske“? I ovo je jedno od pitanja na koje nema odgovora…

 U trenutku kad su partizanske kolone već kretale prema polaznim položajima za napad na veoma jak domobransko-ustaški garnizon u Prijedoru (Dopuna C), zapovedniku Operativnog štaba za Bosansku krajinu Kosti Nađu, koji se nalazio u selu Kozarcu ispod južnih padina Kozare, stigla je „pošta“ iz Foče.

O tome je u njegovim ratnim uspomenama napisano: „Najviše kurira i najviše pošte stiglo je na dan pre nego smo izdali definitivnu zapovest za napad na Prijedor, 13. maja. Dvojica kurira iz Bočca, Mile Jandrić i Savo Milić, doneli su dragoceni paket poslan iz Foče. Taj fočanski paket u Bočac je doneo Milenko Gajić, koji se konačno vratio sa dalekog puta, iz Vrhovnog štaba. Prema Gajiću smo 7. marta poslali naš prvi izveštaj drugu Titu (jednu kopiju), a Tito je na to naše pismo odgovorio 31. marta.“

U Nađovoj knjizi posle gornjeg citata sledi integralni tekst Titovog pisma od 31. marta  1942. i post scriptum o Jasenovcu bez komentara. Krajiški su partizani 16. januara 1942. izveli dotad najveći operativni poduhvat NOP i DV Jugoslavije: oslobodili su Prijedor.

U toj su operaciji sudelovali delovi 1. podgrmečkog i 2. kozaračkog NOP odreda „Mladen Stojanović“15 (Dopuna D) i banijska proleterska četa, koja je, na putu u Slavoniju, stigla na Kozaru 13. maja – ukupno oko 2500 boraca. Napad je počeo 15.  u 24 sata i već 16. maja oko 7 sati ujutro odbrana grada je bila razbijena, a poslednja uporišta u gradu likvidirana posle 22 sata istog dana.

Neprijatelj je imao oko 100 mrtvih i ranjenih vojnika i oficira. Zarobljeno je 1100 domobrana, oko 200 ustaša, žandara i milicionara, a partizanske jedinice su imale 30 mrtvih i 65 ranjenih. Zaplenjeno je 1200 pušaka, 15 puškomitraljeza, 6 teških mitraljeza, 5 bacača mina, dve haubice 100 mm itd.

Zima 1941./42. bila je veoma oštra, duga i iznimno snežna pa je proleće u predelima oko Jasenovca donelo neuobičajene poplave. Međutim, manje partizanske akcije izvođene su na tom području i u takvim uslovima i pre i posle oslobođenja Prijedora. O njima govore sačuvani dokumenti. Tako u dnevnom izveštaju br. 95 od 5. aprila 1942. Ministarstva hrvatskog domobranstva nalazimo ove redove: „Oružnička postaja iz Jasenovca javlja da je neutvrđenog dana, neodređen broj odmetnika kod sela Orahova (12 km jugoistočno od Jasenovca) prešao rijeku Savu i zauzeo selo Jablanac (1,5 km sjeveroistočno od sela Orahova). Ustaška ophodnja, koja je čamcima pokušala prijeći u selo Jablanac, nije uspjela, a suhim se putem u selo ne može doći zbog poplava.“

Selo Jablanac ležalo je na levoj, slavonskoj obali Save, na pola puta između Jasenovca i Stare Gradiške, i 1941. godine imalo je oko 60 domaćinstava sa približno 350 stanovnika. Nešto bliže Jasenovcu, takođe na levoj obali Save, nalazilo se i selo Mlaka sa 1232 stanovnika (157 domaćinstava). U proleće 1942. oslobođeni teritorij južno od Save na tom potezu bio je, uslovno rečeno, operativni prostor II. bataljona II. krajiškog partizanskog odreda.

U sačuvanim dokumentima tog odreda ne spominje se ono što je zapisano u citiranom dnevnom izvještaju br. 95 Ministarstva hrvatskog domobranstva verojatno zato jer se nije radilo o borbenoj akciji. Naime, stanovnike Jablanca i Mlake, koji su bili gotovo isključivo srpske nacionalnosti, ugrožavale su jasenovačke ustaše i oni su odlučili da bježe preko Save u Bosnu. Kozarčani su se sa tim složili. Riješeno je da se prvo presele Jablančani, jer se radilo o manjem broju osoba i jer su se ustaše predvečer povlačili iz njihova sela u Mlaku, a potom da se presele i Mlačani.

Stalna postava u Mlaki (tridesetak ustaša) nije predstavljala za Kozarčane ozbiljniju prepreku, ali su preseljavanje Mlačana odgađali, očekujući da se Sava povuče u korito kako bi mogli istovrenenoi prebaciti u Bosnu i svoje svinje, goveda, konje, žito i drugo. Grupa partizana – “neodređeni broj odmetnika“ – prebacila se u Jablanac, najverovatnije noću između 3. i 4. aprila 1942., i preselila gotovo sve Jablančane.

U ovom poduhvatu sudelovalo je i nekoliko Jablančana koji su u ustanku otišli na Prosaru, odnosno na Kozaru. O poduhvatu boraca II. bataljona II. krajiškog odreda, izvedenom na domak Jasenovca, govori se u petnaestodnevnom izvještaju o vojnim akcijama u vremenu od 15. do 30. aprila 1942. god. štaba II. krajiškog NOP odreda pod datumom 18.-17. IV. 1942.: „Dio snaga II. bataljona prebacio se preko Save i zaplijenio 208 komada svinja koje su ustaše oduzeli od tamošnjih Srba. Tom prilikom ubijena su trojica ustaša, a od zadobijenih rana podlegao je jedan partizan.“

O čemu se ovog puta radilo? Saznavši da i Mlačani, poput Jablančana, nameravaju da beže u Bosnu, iz Jasenovca je došlo oko 200 ustaša u nji hovo selo. Oduzeli su seljanima sve čamce i noću između 13. i 14. aprila započeli bespoštednu pljačku. Nekoliko meštana je ubijeno, a sve ostale, i žene i decu, zatvorili su u zgradu osnovne škole i u parohijski dom. Sutra dan je većina njih odvedena na jasenovačko stratište Gradinu i tamo pobije na (Dopuna E).

Samo je osamnaestorici meštana pošlo za rukom da se tokom noći, u koritima, prebace na desnu obalu Save i obaveste partizane o događajima u Mlaki.

Tek u noći između 15. i 16. aprila,  kozarački partizani su uspeli čamcima da se prebace u Mlaku.

U međuvremenu su ustaše uhvaćene Mlačane odveli u Jasenovac. Zadržali su samo njih nekoliko radi prikupljanja razbježanih svinja. Među tim, one su im uspješno pobegle. Šta se zatim događalo opisao je jedan od begunaca, Mitar Gajanić: „Bježali smo… Kada smo prešli dio puta, vidjeli smo ljude u civilu. To su bili partizani iz Bosne, koje smo od ranije iz viđenja poznavali. Oni su također došli po mlačke svinje da ih prevezu partizanima u Bosnu. Htjeli su presresti ustaše…Ova grupa partizana iz Bosne dovezla je sa sobom 10 čamaca…Mi smo znali gdje su svinje i kako se do njih može doći…

Tako smo mi natovarili svih deset čamaca, preko 150 svinja koje su pripadale Mlačanima. Jedna grupa je išla sa svinjama preko Save za Bosnu, a druga je išla da napravi zasedu ustašama. Kasnije smo sigurno prevezli preko 2000 svinja iz Mlake za partizane u Bosni.“

 „Očistivši“ Jablanac i Mlaku od srpskog stanovništva, ustaše će od leta 1942. godine pretvoriti ta dva sela u ekonomije, zapravo u pomoćna stratišta jasenovačkog logora. Zatočenica Jela Cihaber u svom svjedočenju o vremenu provedenom na ustaškoj ekonomiji Mlaka-Jablanac piše:

„U sredini sela Mlake izvjestan broj seljačkih kuća ustaše su ogradile bodljikavom žicom i od toga di jela sela Mlake načinjen je logor za zatočenike koji su radili na ekonomiji. Isto tako su načinili i u selu Jablanac. Pokraj više redova bodljikave žice taj logor utvrđenje i bunkerima u kojima su se nalazili ustaše na straži s mitraljezima. Iz logora Jasenovac i Stara Gradiška dovodile su ustaše zatočenike za obradu zemlje i radove u šumi na sječi drva kao i čuvanje i timarenje stoke. Za nastambe logora samo je upotrebljavan jedan dio sela, koji je bio ograđen visokom bodljikavom žicom. Osim toga je oko logora bilo podignuto oko 12 bunkera. Na tim bunkerima su bile postavljene straže sa mitraljezima, za ženski dio lo gora upotrebljavano je svega tri seoske kuće, a za muški dio svega dvije seoske kuće.“

A zatočenica Katica Filipović u pismu poslanom (24. marta 1982.) spomen-području Jasenovac kaže: „Mlaka je uvijek za zatočenike bila mje sto užasa i smrti. Ma koliko bio oštar režim jasenovačkog logora, u Mlaki je bio još oštriji. ‘Svuda na rad, samo ne u Mlaku’, mislili su i govorili svi zatočenici; a ipak je uvijek u Mlaku odlazio veliki broj zatočenika.“

Zatočenica Jela Cihaber u svom svedočenju o vremenu provedenom na ustaškoj ekonomiji Mlaka-Jablanac piše: „U sredini sela Mlake izvjestan broj seljačkih kuća ustaše su ogradile bodljikavom žicom i od toga dela sela Mlake načinjen je logor za zatočenike koji su radili na ekonomiji. Isto tako su načinili i u selu Jablanac. Pokraj više redova bodljikave žice taj logor utvrđenje i bunkerima u kojima su se nalazili ustaše na straži sa mitraljezima. Iz logora Jasenovac i Stara Gradiška dovodile su ustaše zatočenike za obradu zemlje i radove u šumi na seči drva kao i čuvanje i timarenje stoke. Za nastambe logora samo je upotrebljavan jedan deo sela, koji je bio ograđen visokom bodljikavom žicom. Osim toga je oko logora bilo podignuto oko 12 bunkera. Na tim bunkerima su bile postavljene straže sa mitraljezima, za ženski deo logora upotrebljavane su svega tri seoske kuće, a za muški deo svega dve seoske kuće.“

U citiranom petnaestodnevnom izveštaju štaba II. krajiškog NOP odreda zapisano je i ovo: „18. 4. 1942. zasjeda snaga II. bataljona opazila je na Savi 1 motorni čamac i otvorila vatru i ubila jednog ustašu.“

U izveštaju o vojnim akcijama jedinica II. krajiškog NOP odreda u maju 1942. pod datumom 30. 5. 1942. nalazimo opis jedne nesvakidašnje partizanske akcije na prostoru između Jasenovca i Stare Gradiške: „Zasjeda naše 3. čete II. bataljona, koja se nalazila pored Save, primijetila je gdje vodom plovi jedan šlep sa tovarom od 100 metara kukuruza, 30 metara sijena i raznog drugog materijala. Naša zasjeda otvorila je vatru na posadu i od prvog plotuna ista je bila pobijena. Njihova posada uspjela je da ispuca 10 metaka sa šlepa i pucanj se više nije čuo. Kad su partizani primijetili da neprijatelj ne otvara vatru, sjeli su u čamac i pojurili prema lađi. Dočepali su se lađe i bacili bombe u motor… Šlep je sa svim tovarom pao u naše ruke.

Zarobljen je sljedeći materijal: 1 puškomitraljez, 5 karabina, 2 pištolja, 400 metaka, 100 metara kukuruza, 30 metara sijena, kovački alat, raznih lanaca i nekoliko stotina metara žice, 300 kg nafte. Motor je izvađen, a prazan šlep potopljen. Naši bez gubitaka, a od neprijateljske posade samo se jedan spasio skakanjem u vodu.“

Prema kazivanju Nikole Dragića, Mlačanina, borca III. voda III. čete, koji je izveo ovu akciju na mestu zvanom Grabovi, na brodu se nalazi lo sedam ustaša. Partizani su prvim plotunima ubili kormilara i kuharicu ustaške posade u Mlaci. Pogibijom kormilara brod se počeo okretati. Postojala je opasnost da ga voda odnese do Mlake u kojoj je bila ustaška posada, kojoj su pripadali i ustaše na brodu. Tada su Nikola Dragić i Nikola Kojić, pod jakom zaštitom mitraljeske vatre, prišli čamcem brodu i nabacili na njega konopac pomoću kojeg su ga partizani privukli obalu.“

Tokom maja 1942. ojačana desetina probranih boraca 3. čete, sa već slavnim partizanskim diverzantom Jurajem-Juricom Kalcom, bivšim španskim borcem, koji je došao sa Banije, prebacila se iz sela Međeđe pre ko Save i otišla prema željezničkoj pruzi Zagreb – Beograd….

(Nastavak u sledećem broju)