Srbi i Bugari su „stari poznanici” Vekovima dele isti životni prostor, dok su njihove isprepletane istorijske sudbine neprestano uticale jedna na drugu. Češće supranici, ponekad i saveznici, Srbi i Bugari su, štiteći svako svoje interese i prateći svoje nacionalne himere, ispisivali velike i neretko tragične stranice balkanske istorije. Poslednjih dvesta godina (sve do Drugog svetskog rata) srpsko-bugarski odnosi predstavljali su jedan od glavnih vektora političke istorije Balkana. Dr Ivan Ristić, istoričar, koristeći se sve relevantne izvore, piše u svom delu o uvek delikatnim odnosima Srba i Bugara koji slikovito govore i o celukupnom karakteru geopolitičkih odnosa na čitavom Balkanu. Magazin Tabloid u nekoliko nastavaka donosi najinteresantnije delove iz ove knjige i drugih izvora koje je autor koristio.

Priredio: Luka Mitrović

Slavni srpski etnolog, Jovan Cvijić, napominje da su i surovi zločini Bugara počinjeni u okupiranoj Srbiji (Prvi svetski rat) imali osnova u dve glavne osobine tog naroda, a to su surovosti naučene u vekovnoj pokornosti masa. Zbog toga su pod zapovedništvom nekolicine vođa mogli da izvrše i najgnusnije kolektivne zločine…Na kraju Cvijić ipak navodi i nekoliko pohvalnih “osobina” Bugara: “zdrav, vredan i vrlo štedljiv narod”; imaju “neosporne vojničke sposobnosti”, koje počivaju na “duhu discipline” urođenom kod masa mada je “lično junaštvo” retka pojava; imaju “realne državničke sposobnosti”, dobri su pregovarači i da nije njihove megalomanije, postali bi “najbolje diplomate među Južnim Slovenima”.

„Gotovo sve što je Cvijić pisao o mentalitetu Bugara našlo je svoj orginalni izraz u tzv. “teoriji o skorojevićkim nacijama” Bogdana Popovića, poznatog istoričara književnosti, profesora Univerziteta i jednog od najuticajnijih intelektualaca svoje generacije…

Teorija o “skorojevićkim nacijama” je, prema rečima Slobodana Jovanovića, nastala tako što je Popović svoju “teoriju o skorojevićima” primenio na narode. Kao primer skorojevićkih nacija izdvojio je Nemce i Bugare, ali je ove druge smatrao tipičnim predstavnicima, pa ih je uzeo kao predmet svog teorijskog opusa. Ono što je skorojevićke nacije izdvajalo od drugih jeste, u suštini, odnos prema drugima, posebno susedima. Tako obe pomenute nacije “streme hegemoniji nad susedima”; uvek su spremne za različite intrige i otimačine i zbog toga su glavni izvor svih problema u Evropi i na Balkanu.

Ono što Bugare izdvaja jeste što su, za razliku od Nemaca, gotovo nepoznati među savezničkim narodima (sa izuzetkom Francuza). Ako se uzme da je jedna od osnovnih karakteristika skorojevićkih naroda iznenadno uzdizanje iz položaja koji je bio nepoznat i ponizan, onda su Bugari bili pravi predstavnici ovog tipa nacije.

Osim ovog, skorojevićke nacije karakterišu i veliki apetiti (nezajažljivost, gramzivost), precenjivanje sebe i megalomanija, niska moralnost (kada je u pitanju opšta moralnost, Popović je Bugare stavljao na poslednje mesto među evropskim narodima)…

Sa druge strane, za razliku od Bugara, koji su do svojih nacionalnih uspeha došli lako i jeftino, Srbi su svoje uspehe platili skupo i postigli ih s mukom, pa zato ne spadaju u skorojeviće među narodima.“ (Iz monografije „Bugarska u javnosti i političkom diskursu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (1919”1929″).

Početkom Rusko turskog rata 1877, Srbija se priključuje Rusiji. Srpska vojska je pokazala veliku umešnost, i vojnim pobedama i prodorom duž Južne Morave, pomogla je ruskoj vojsci pri oslobađanju Bugarske. Shodno svojim zaslugama, knez Milan Obrenović i Jovan Ristić, delegat Srbije na mirovnoj konferenciji, smatrali su da Srbiji treba da pripadnu područja koja je oslobodila srpska vojska. Međutim, ruska strana je bila potpuno drugog shvatanja i rešila se za stvaranje Velike Bugarske. Ovakva Bugarska je, po ruskom knezu Čerkaskiju trebalo da se proteže od Egejskog mora do Ohrida priključivši joj čak i Niš, Prizren i Prištinu. Ovo je potpuno revoltiralo Srbiju koja se osećala prevarenom i iskorišćenom i stvorilo je početak vrlo opasnog srpsko-bugarskog neprijateljstva.

I pored kontroverzi dva mirovna kongresa, odnosi Srbije i Bugarske ostaju prijateljski. Međutim, javljaju se nova otvorena pitanja koja zaoštravaju ove odnose. Makedonskom pitanju teritorijalni spor nastao menjanjem toka reke Timok, pitanje političke emigracije koja se sklonila u Bugarsku nakon Timočke bune 1883, rastuća nepopularnost kralja Milana Obrenovića u Srbiji. Ta otvorena pitanja su među nekoliko uzroka Srpsko bugarskog rata 1885. Dve godine kasnije, 1879., ipak su uspostavljeni diplomatski odnosi.

Neposredan povod za otpočinjanje rata bio je takozvani „Bugarski prevrat“. u Istočnoj Rumeliji i proglašenje ujedinjene Bugarske 6. septembra 1885. u Plovdivu. Sa jedne strane, Srbija se uplašila da će ujedinjena Bugarska biti isuviše jak rival u oblasti Makedonije. Sa druge strane, kralj Milan je želeo da jednom ratnom pobedom skrene pažnju srpske javnosti sa unutrašnjih problema. Ovaj rat se za Srbiju završio debaklom. Jedino je intervencijom Beča sprečena potpuna katastrofa. Beč je od Moskve tražio da Sofija povuče svoju vojsku i da situacija po pitanju teritorija ostane nepromenjena. Ujedinjenjem Bugarske 1885. i proglašenjem njene nezavisnosti 1908. godine, sve više rastu bugarski apetiti po pitanju Makedonije.

Na ovom prostoru su se susrela tri mlada i nezajažljiva nacionalizma: grčka „Megali idea“, tj. ideja o obnovi  Vizantijskog carstva sa prestonicom u Carigradu a koja bi obuhvatala i celu Makedoniju; bugarska ideja o obnovi Bugarskog carstva ili o ostvarenju Sanstefanske Bugarske iz ugovora 1878 godine. Zvanična Bugarska je smatrala da Makedonci nisu ništa drugo do etnički Bugari; srpska ideja o Staroj Srbiji i njenim granicama na jugu i istoku.

Sve tri strane su početkom 20 veka počele žustru agitaciju na području Makedonije. Grčka je najviše radila preko crkve u kojoj je većina sveštenstva bila grčkog porekla i koju su vodili Grci. Sa druge strane, Srbija i Bugarska su svoju agitaciju vršile putem obrazovanja i lobiranja kod srednje klase kod Makedonaca. Ubrzo su se pojavile i revolucionarne grupe koje su se borile u ime jedne od tri strane, a najčešće su to bile odmetničke bande koje su radile za svoj interes i terorisale civilno stanovništvo Makedonije. Takođe, ubrzo u priču ulazi i Rumunije sa svojom tezom da Vlasi koji žive u Makedoniji predstavljaju etničke Rumune. Ovaj potez Rumunije je manje bio motivisan zaštitom vlaškog stanovništva, a više pritiskom na Bugarsku po pitanju teritorije Dobrudže kao i željom da se Rumunija postavi kao značajan činilac u balkanskim odnosima.

Predsednik vlade Kraljevine Srbije MIlovan Milovanović, jasno je uvideo da se pitanje Makedonije najbolje i najpovoljnije može rešiti svebalkanskim dogovorom, a posebno dogovorom Srbije i Bugarske kao ključnih aktera. Stoga on, u ime Srbije, potpisuje Ugovor sa Bugarskom 13. marta 1912. Ovaj sporazum predviđa: proterivanje Turaka iz Evrope, proširivanje Srbije na Albaniju i njen izlazak na Jadransko more, razgraničenje Srbije i Bugarske u Makedoniji: granica Srbije bi bila sve severno od  Krive Palanke i pruža se opšte u jugo-zapadnom pravcu do Ohridskog jezera…Pitanje Struge bila bi predmet arbitraže ruskog cara nakon završetka rata.

Ovaj Ugovor je bio okosnica budućeg Balkanskog saveza između Srbije, Bugarske, Crne Gore i Grčke kojim je otpočeo Prvi balkanski rat, i kojim su Turci proterani iz najvećeg dela Evrope. Za vreme rata Srpska vojska je pomagala Bugarskoj slanjem snaga pod komandom Stepe Stepanovića u opsadu Jedrena. Drugi Balkanski rat Bugarska je započela je započela napadom na dotadašnje saveznike, počeo je opštim noćnim napadom Bugara na srpsku vojsku, bez prethodne objave rata. U tom periodu, Kraljevina Bugarska je postala članica Centralnih sila i 1915. I odmah je napala Srbiju. Ali, već sa slomom svoje vojske na Solunskom frontu Bugarska je prva od Centralnih sila koja je objavila kapitulaciju.

Skoro dve decenije kasnije, Kralj Aleksandar Karađorđević se susreo sa bugarskim kraljem Borisom na Beogradskoj železničkoj stanici 18. septembra 1933. Sastanak je trebalo da traje 21 minut, ali se odužio na više od sat vremena. Tom prilikom, kralj Aleksandar je promenio svoje mišljenje o kralju Borisu. Prema izvesnim navodima, kralj Boris je proveo strogo inkognito u Jugoslaviji nedelju dana, kada ga je kralj Aleksandar upoznao sa viđenijim ličnostima u jugoslovenskoj državi.

Bugarski kraljevski par boravio je u zvaničnoj poseti Beogradu od 10. do 13. decembra 1933. Tokom ovih susreta, dva monarha su dogovarali bližu saradnju Jugoslavije i Bugarske, odricanje Sofije od teritorijalnih pretenzija prema susedu, napuštanje tzv. „makedonskog pitanja“ i obračun vlade u Sofiji sa VMRO. Godinu kasnije, Kralj Aleksandar i Kraljica Marija su od 27. do 30. septembra 1934. zvanično posetili Bugarsku. Bilo je to samo devet dana pre nego što će biti ubijen u Marselju.

Predsednik vlade i ministar inostranih poslova Milan Stojadinović je i pre povratka na vlast težio uspostavljanju prijateljskih odnosa sa Bugarskom, 1933-1934. godine. Po formiranju svoje vlade, nastojao je da omogući mirnu reviziju međunarodnih ugovora kako bi omogućio bugarskoj državi da dobije teritorijalni izlaz na Egejsko more, 1936. godine. Dalje zbližavanje je omogućeno potpisivanje Pakta o večnom prijateljstvu dve zemlje 1937. godine. Na sastanku organizovanom u Nišu 30. oktobra 1938. Milan Stojadinović i Gorgij Kjoseivanov,  predsednik Vlade Kraljevine Bugarske, razmatrali su mogućnost uspostavljanja carinske unije i vojnog saveza.

Međutim, knez Pavle Karađorđević nije verovao u iskrenost kralja Borisa. Kako je sam govorio o bugarskom monarhu: „On je sa svima dobar – u Londonu je Englez, u Berlinu Koburg, a u Italiji Parma“.

Njegovo nepoverenje, prema Bugarima uopšte, delili su vojni vrh i pomoćnik ministra inostranih poslova Ivo Andrić. Stojadinovićevu ideju bliske saradnje sa Bugarskom delili su pomoćnici ministra inostranih dela Vladislav Martinac i Miloje Smiljanić, stim što se Martinac protivio ideji o jugoslovensko-bugarskom ujedinjenju. Novi ministar inostranih poslova Aleksandar Cincar-Marković nije napuštao ideju saradnje sa Bugarskom, ali je posle izbijanja Drugog svetskog rata išao samo dotle dokle je to odgovaralo jugoslovenskim interesima.

Srbija, na čelu sa Jovanom Ristićem, brzo se okreću Beču i Berlinu i njihov nezadovoljstvu ruskom dominacijom na Balkanu i pomaže otvaranje Berlinskog kongresa koji će izvršiti reviziju Sanstefanskog sporazuma. Za to vreme, Srbija je postigla da ne povlači svoju vojsku sa oslobođenih teritorija sve dok se ne donese konačna odluka u Berlinu. Berlinski kongres je Srbiji priznao međunarodnu nezavisnost i priznao joj teritorijalne dobitke koje je oslobodila srpska vojska. Sa druge strane, Bugarskoj nije priznata nezavisnost, podeljena je na dve autonomne oblasti u okviru Osmanskog carstva i njene granice predviđene Sanstefanskim sporazumom su značajno smanjene. Ovakvo rešenje je izazvalo veliko ogorčenje, ovog puta u Bugarskoj.

Odnosi naša dva naroda (i države) kretali su se između vekovnih sukoba i ideja o Balkanskoj federaciji. Nemci su petog oktobra 1915. godine, posle zatišja, odlučno napali Kraljevinu Srbiju, a Bugarska je 14. oktobra izašla iz statusa neutralnosti i objavila Kraljevini Srbiji rat.

Mnogi bi to nazvali nožem u leđa; međutim, istorija pokazuje da je reč o velikom diplomatskom porazu ruske i francuske diplomatije, pa i našeg državnog rukovodstva, posle čega je usledila jedna od najvećih tragedija srpskog naroda, albanska golgota. A, Bugarska je jasno stavila do znanja da će se prikloniti onome ko da više – odnosno, ko joj bude garantovao povratak teritorija izgubljenih Bukureštanskim mirom. Najviše je stradala Srbija, što može „da zahvali“ velikom diplomatskom porazu ruske i francuske diplomatije, pa i srpskog državnog rukovodstva, posle čega je usledila jedna od najvećih tragedija srpskog naroda,  albanska golgota.

Bugarske je planirala i to da proglasi neku novu verziju Velike Bugarske, u vidu vojvodstva. Ta „nova Bugarska“ je bila pokušaj koji se zbio u Drugom svetskom ratu, 1943. godine, kada je na području egejske Makedonije proglašeno Veliko Vojvodstvo Makedonija sa centrom u Kosturu, ali je ono likvidirano od strane nemačkih trupa. Drugi pokušaj se zbio u septembru 1944. godine, kada Sovjetski Savez vrši invaziju na Bugarske.  Bugarska je takođe gajila i aspiracije prema delu Kosova i Metohije. Bugarska je htela da anektira celu kompletno Kosovo i Metohiju, a to je podržao i nemački ministar inostranih poslova na konferenciji u Beču 21-22. aprila 1941. godine.

Bugarska je okupirala i anektirala jugoistočne delove Jugoslavije, uključujući centralnu i istočnu Makedoniju, južno Kosovo i jugoistočne delove teritorije kasnije poznate kao Centralna Srbija. Na okupiranim područjima formirane su skopska i bitoljska pokrajina, koje su obuhvatale i najveći deo okupirane teritorije. Manji okupirani delovi jugoistočne Centralne Srbije priključeni su pokrajinama Sofija i Vraca. Na području okupirane Makedonije su zabeležena i dva pokušaja stvaranja makedonske države. Prvi pokušaj zbio se 1943. godine, kada je na području egejske Makedonije proglašeno Veliko Vojvodstvo Makedonija sa centrom u Kosturu, ali je ono likvidirano od strane nemačkih trupa.

Drugi pokušaj se zbio u septembru 1944. godine, kada Sovjetski Savez vrši invaziju na Bugarsku, a bugarske trupe se povlače sa dela jugoslovenske teritorije koji su okupirale, da bi na njihovo mesto došle nemačke okupacione snage. Na početku rata, na osnovu sporazuma sa nacističkom Nemačkom, Prvi korpus bugarske fašističke vojske započeo je u Drugom svetskom ratu okupaciju jugoistoka Srbije. Bugarska vojska nije učestvovala u prvim napadima na Srbiju, jer Hitler nije hteo učešćem Bugara u ratu da isprovocira Tursku, koja bi odmah ušla u rat protiv sila osovine. Godine 1941., Bugarska je okupirala i anektirala jugoistočne delove Jugoslavije, uključujući centralnu i istočnu Makedoniju, južno Kosovo i jugoistočne delove teritorije kasnije poznate kao Centralna Srbija. Ušla je 1941. Kao surovi okupator, a 1945 je istoj vojsci omogućeno da uđe „presvučena“ kao „oslobodilac“ tih krajeva…

(Kraj u sledećem broju)