Srbi i Bugari su „stari poznanici?. Vekovima dele isti životni prostor, dok su njihove isprepletane istorijske sudbine neprestano uticale jedna na drugu. Češće supranici, ponekad i saveznici, Srbi i Bugari su, štiteći svako svoje interese i prateći svoje nacionalne himere, ispisivali velike i neretko tragične stranice balkanske istorije. Poslednjih dvesta godina (sve do Drugog svetskog rata) srpsko-bugarski odnosi predstavljali su jedan od glavnih vektora političke istorije Balkana. Dr Ivan Ristić, istoričar, koristeći se sve relevantne izvore, piše u svom delu o uvek delikatnim odnosima Srba i Bugara koji slikovito govore i o celukupnom karakteru geopolitičkih odnosa na čitavom Balkanu. Magazin Tabloid u nekoliko nastavaka donosi najinteresantnije delove iz ove knjige….

Priredio: Luka Mitrović

1867. godine, Vlada Srbije je u Bukureštu sa bugarskim revolucionarnim komitetom sklopila sporazum o stvaranju zajedničke države na čijem čelu je trebalo da bude srpski knez Mihailo Obrenović.

Bugarski oslobodilački i revolucionarni pokret se razvijao pod snažnim uticajem Srbije. Tadašnja mlada politička nacionalna elita bugarskog naroda, koja je najviše doprinela da se tada izgradio bugarski nacionalni identitet, svoju zaštitu je pronalazila u Beogradu. Izdanci tih nacionalnih elita su potrebna znanja i veštine stekli na školskim i visokoškolskim ustanovama u Srbiji. Knez Mihailo, Ujedinjena omladina srpska i druge nacionalne organizacije, bili su izuzetno posvećeni ideji objedinjavanja Balkanskog poluostrva. Za krupne korake kao što je stvaranje nacionalne države i oslobođenje od Turaka bio je potreban podsticaj i zaštita određenih velikih sila. Mali narodi su to retko uspevali da urade samostalno. Tu je Srbija izuzetak jer je sopstvenim nacionalnim snagama u dva ustanka uspela da izdejstvuje nacionalnu državu.

Drugim balkanskim narodima to nije polazilo za rukom. Tako je bilo i sa Bugarima. Posle stvaranja bugarske države, što je rezultat Velike istočne krize, Berlinskog kongresa i Sanstefanskog mira, ova zemlja je bila pod snažnim uticajem Rusije koja je direktno, svojim oružjem stvorila bugarsku državu. Čak su jedno vreme ruski oficiri i plemići bili deo političkih struktura Bugarske…Bugarska je bila autonomna kneževina pod suverenitetom Turske, a uz nju je funkcionisala teritorijalno-politička zajednica sa autonomnim statusom koja se zvala Istočna Rumelija. Ona je bila pod neposrednom kontrolom Turske. Bugarski narod je imao koristi od toga, a velike sile su pokušale da nađu svoj oslonac u Sofiji. U početku je to bila Rusija, a posle Austrija, odnosno nemački faktor. Nakon smene bugarskog vladara Aleksandra Batenberga i dolaska nemačke dinastije Saks-Koburg na vlast, bugarska spoljna i nacionalna politika postaju klijenti velikonemačkih imperijalističkih planova – sukobi velikih sila su se itekako odrazili na srpsko-bugarske odnose. 

U tom periodu Bugarska je još uvek pod snažnm uticajem Rusije, a Srbija Austrije. Kralj Milan Obrenović je bio razočaran politikom Rusije u toku Istočne krize zbog Sanstefanskog mira i srpsko-ruski odnosi su zašli u jednu ozbiljno hladnu fazu. Srpski kralj se plašio da će protežiranjem Bugarske od strane Rusije biti ugroženi srpski nacionalni interesi u južnoj Srbiji i šire. Zato je on pokušao da nađe zaštitu Austrije i uspeo je u tome….A onda se desilo da su Bugari izvršili ujedinjenje kneževine Bugarske i Istočne Rumelije i time prekršili odredbe Berlinskog kongresa 1885. godine.

Kralj Milan je opravdano smatrao da će tim ujedinjenjem Bugarska, koja je već postala respektabilna vojna sila, postati hegemon na Balkanu i da će ona određivati političke procese. Zato je on planirao da  jednim brzim udarom na Bugarsku suzbije njene već postojeće težnje prema teritorijama Kosova i Metohije, današnje i tadašnje južne Srbije. Razlog više je bilo to što je bio svestan da stanovništvo u tadašnjoj južnoj Srbiji nije imalo razvijenu nacionalnu svest. Istorijski oni jesu pripadali Srbiji, jer je tu nastala i razvijala se srpska srednjovekovna država. Ipak, u vreme rađanja građanskog društva to stanovništvo je bilo prilično nedefinisano u nacionalnom pogledu.

Zbog bliskosti dijalekta u današnjoj Severnoj Makedoniji sa bugarskim jezikom i uticaja bugarske crkve u južnoj Srbiji postojala je opasnost da se ta kompletna teritorija nađe negde u političkim i nacionalnim okvirima Bugarske. Na taj način bi Srbiji bio zatvoren put ka jugu, a već joj je bio zatvoren put ka zapadu i severu jer je tamo bila Austrougarska. Zahvaljujući istorijskim izvorima mi danas znamo da je Beč nastojao da spreči taj sukob i da je čak kritikovao kralja Milana da nije na njemu da se brine o Berlinskom kongresu i međunarodnom pravu. Ali s obzirom da je bio njen saveznik, oni su odlučili da će da ga zaštite u slučaju da se nađe u nezgodnoj poziciji.

Neki nezvanični krugovi u Rusiji su, po svemu sudeći, imali uticaja kod kralja Milana i na srpskom dvoru i oni su ih uveravali da Rusija neće pomagati Bugarskoj i da će vremenom pružiti političku zaštitu srpskim nacionalnim interesima. Zbog svih tih stvari je došlo do rata koji se neslavno završio po Srbiju. To je stvorilo veliki jaz između Srbije i Bugarske što je kralj Milan smatrao da bi to trebalo nekako amortizovati…Ipak, napad Srbje na Bugarsku 1885. godine nije bio presudan za antisrpski sentiment koji je jedno vreme bio prisutan u bugarskim političkim krugovima.

U bugarskoj istoriografiji se i danas taj rat naziva bratoubilačkim, kao i Drugi balkanski rat. Međutim, ne radi se toliko o tim sukobima nego je mnogo bitniji uticaj Austrougarske i Nemačke u Bugarskoj koji je izazvao svojevrsnu srbofobiju koja je rezultirala pravim genocidom nad Srbima u Prvom i Drugom svetskom ratu. To ne možemo opravdati nikakvim nesmotrenim potezom kralja Milana, jer za neprestano negovanje antisrpske politike ne može biti odgovorna greška nekog srpskog političara ili vladara. Osim toga, kralj Milan nije u rat krenuo bezrazložno.

Sa bugarske strane su takođe postojale provokacije, kao i volja da do rata dođe. Sve je to stvorilo politički jaz koji je u narednim decenijama bio produbljivan. Primer za to jeste da su u Bugarskoj postojala udruženja, pod kontrolom zvaničnih vlasti, koja su promovisala srbofobiju. Dakle, razvijao se jedan antisrpski stav koji je funkcionisao do kraja Drugog svetskog rata. Tada bugarska ponovo dospeva u geopolitičku elitu SSSR, koji je naslednik Rusije. Odnosi prema Jugoslaviji su takođe bili kompleksni iz ideoloških i političkih razloga…Bugarska vlada je priželjkivala rat dvojne monarhije sa Srbijom. Gotovo svi bugarski listovi posle vidovdana 1914.  godine pisali su bez dokaza o navodnoj direktnoj umešanosti  zvaničnog Beograda u atentat.

List Narodni prava, koji je važio za organ vlade Kraljevine Bugarske, zahtevao je u uvodnom članku svog 136. broja od svih ostalih država „da se već jednom ugasi ognjište iz kojeg izbijaju iskre za večne požare i od kuda se porađaju ideje za neverovatne grozne prestupe, kakvih su bili  žrtve erchercog Franc Ferdinand i hercoginja Hohenberg“.  Jasno je da se radilo o otvorenim optužbama protiv Srbije i pozivu na obračun sa njom.  Austrougarski ultimatum i objava neprijateljstva srpskoj državi14 probudili su duh revanšizma kod bugarskog političkog vrha. većina bugarskih pisanih medija opravdavala je „surovost kojom dvojna monarhija čini svoj odlučan postupak“ prema Srbiji.

Kralj Ferdinand je tada ocenio da su stvoreni idealni uslovi za osvetu poraza na Bregalnici i ostvarenje velikobugarskih teritorijalnih pretenzija prema teritoriji Makedonije i delovima jugoistočne Srbije (Avramovski, 1985:  Svoja ubeđenja potkrepio je i poklapanjem bugarskih ciljeva sa planom Berlina i Beča, prema kojem bi nakon uspeha germanskog vojnika protiv Srba, veći delovi jugoistočne Srbije trebalo da budu ustupljeni Sofiji…

Bugarska je odlično glumila ulogu neutralnog suseda prema Srbiji tokom čitave 1914. godine, što nije ni malo poremetilo aktivnost njenih komitskih četa. oružani upadi bugarskih komita na teritoriju Makedonije, vršeni su konstantno još od jeseni 1913. godine. Tokom 1914. godine, u vreme ratnih sukoba sa Monarhijom, broj bugarskih četa koje su ugrožavale bezbednost u pograničnim delovima jugoistočne Srbije neprestano je rastao. Čolak-Antić, poslanik Kraljevine Srbije u Sofiji, pisao je tim povodom srpskoj vladi u Nišu da bugarski prvaci „Genadijev i đeneral Bojadžijev podstiču tajno Maćedonce, da prebace odmah nešto četa u Maćedoniju i izazovu tamo ustanak“ a u njegovom izveštaju navodi se i da su mnogi bugarski oficiri dobili odsustvo i otišli prema srpsko-bugarskoj granici da izvrše pripremu četa.

Tokom 1915. godine komitske akcije poprimile su širi karakter jer se u četama formiranim i opremljenim u Bugarskoj nalazio i određen broj turskih dobrovoljaca i austrougarskih oficira. početkom aprila 1915. dogodio se silovit nasrtaj bugarskih komita na srpske granične položaje nedaleko od Strumice i valandova posle napornih borbi srpske snage su uspele da odbiju napad. Na osnovu anketa i ispitivanja dokumenata kod likvidiranih komita utvrđeno je da su njihove čete dobro organizovane, naoružane i izvežbane u Bugarskoj.

Povodom upada bugarskih jedinica kod Strumice na teritoriju Srbije, vlada u Beogradu je uputila prijateljskim silama notu u kojoj je tražila zaštitu i intervenciju, uprkos svim dokazima, bugarska telegrafska agencija i svi sofijski listovi tvrdili su da nijedan bugarski oficir niti vojnik nije prešao srpsku granicu već da se u pomenutom slučaju radilo o lokalnim turskim četama koje su se borile „protiv srpskog fizičkog i administrativnog nasilja“ u Makedoniji. Slični napadi i ugrožavanje srpsko-bugarske granice dešavali su se neprestano. pored oružanih i diverzantskih akcija, članovi bugarske organizacije vršili su i energičnu propagandu među stanovništvom južne i jugoistočne Makedonije. ratno stanje u kojem se Srbija nalazila išlo im je na ruku. posebno je bilo značajno pitanje mobilizacije vojnih obveznika sa novooslobođenih prostora koje su članovi bugarske organizacije koristili.

Jedan deo muškog stanovništva iz štipskog i bitoljskog kraja, podstaknut bugarskom propagandom, napuštao je teritoriju Srbije kako ne bi bio mobilisan i bežao u Bugarsku koja je tada bila vojno neutralna. Pojedini srpski funkcioneri predlagali su povodom toga da se stanovništvo na jugu i jugoistoku Makedonije ne tretira na isti način po pitanju ratnih obaveza, kao i stanovništvo Stare Srbije, jer bi u suprotnom moglo da dođe do incidenata širih razmera.

Dok su Bugarska i Turska organizovano ubacivale svoje ljude i stvarali mreže oružanih grupa za delovanje protiv srpske vlasti, strah i nesigurnost  ponovo su vladali teritorijom Makedonije uporedo sa terorističkim akcijama i propagandnim radom na tlu novooslobođenih krajeva podsticanim iz Bugarske, Sofija je vodila živu diplomatsku aktivnost. Tokom 1915. godine nastavljeni su pregovori o pristupanju bloku Centralnih sila, dok su sinhronizovano sa njima postojali uporni pokušaji sila Antante da pridobiju bugarski politički vrh i Bugarsku svrstaju na svoju stranu otvorenom trgovinom kako bi se zgrabilo što više tuđe zemlje i stvorila najveća država na evropskom jugoistoku. Ti pokušaji su predstavljali definiciju bugarske politike 1915. godine, a Velika Britanija i Rusija pokušavale su na sve načine da ojačaju svoj uticaj na Balkanu i prihvatanjem ustupaka prema Sofiji obezbede njenu vojnu i političku podršku.

Tako je London bio spreman da Bugarskoj ustupi teritoriju Makedonije do linije određene srpsko-bugarskim sporazumom iz 1912. godine, dok je Petrograd igrao na kartu još uvek živih sećanja na oslobodilačku ulogu Rusije i na uverenost bugarskih narodnih masa da sudbina Bugarske leži u rukama Rusije. Diplomatska akcija Antante bila je podržana od strane bugarske opozicije, a njen rezultat je bio kalkulisanje bugarske vlade sa mogućnošću zadržavanja neutralnosti, s tim da ipak dobije celu Makedoniju i o ponudama Antante alarmirale su Beč i Berlin. Svesni da bi stvaranje nekog novog balkanskog bloka protiv njih bilo opasnije od svakog savezničkog uspeha na istočnom ili zapadnom frontu, fleksibilnije su pristupili nastavku pregovora sa Sofijom. u postizanju pozitivnog ishoda pregovora korišćena su sva raspoloživa politička sredstva, pa čak i potkupljivanje bugarskih političara. Situaciju je dodatno komplikovalo i pristupanje Italije silama Antante.

Pod takvim okolnostima, Centralne sile su intenzivirale pregovore sa Bugarskom koji  su okončani 6. septembra 1915. godine potpisivanjem ugovora o savezu i tajne konvencije Ovim sporazumom Bugarskoj je omogućeno teritorijalno proširenje na račun Srbije. Tajnom Konvencijom dobijala je  51.425 kvadratnih kilometara i 2.648.168 stanovnika na teritoriji Srbije sa srpskim srezovima.

Upućivanje svečane note 1. septembra 1915. Sofiji od strane država Antante nije imalo nikakvog efekta…Bugarska je donela odluku. Prihvatanjem navedenih teritorijalnih ustupaka od strane Centralnih sila, sve prepreke za sudelovanje njihovih i bugarskih oružanih snaga protiv Srbije bile su otklonjene što je najavljivalo početak nove ofanzive. Prema jasno preuzetim obavezama proisteklim iz sporazuma i tajne konvencije potpisane sa Nemačkom (6. septembar 1915), bugarske trupe je trebalo najpre mobilisati, a onda ih koncentrisati na zapadnim granicama prema Srbiji. One su imale zadatak da nakon započetih operacija Austro-ugarskih i nemačkih jedinica na Savi i dunavu otpočnu napad na Srbiju u pravcu Zaječara, Niša i dalje južno prema Staroj Srbiji. 

Glavnu komandu nad svim trupama koje su učestvovale u napadu na Srbiju dodeljena je nemačkom general-feldmaršalu Augustu fon Makenzenu a pripreme za rat vršile su se na svim stranama. Srbija je i pored sveg značaja severnog i zapadnog fronta, veliku pažnju poklanjala granici prema Bugarskoj. ona je nakon proglašenja mobilizacije u Bugarskoj bila svesna realne opasnosti od mogućeg napada sa istoka. Zbog toga je srpska vrhovna komanda izvršila grupisanje truparadi obe zbeđenja srpsko-bugarske granice, septembra 1915. godine vrhovna komanda je izdala naređenje Timočkoj vojsci koje je glasilo: „Na pragu smo rata sa Bugarima. Bugarska je u dobu mobilizacije, koja je za pešadiju završena 28. septembra, a za ostale delove završava se 30. septembra.

Tada će verovatno otpočeti koncentracija. Timočka vojska ima zadatak da obezbeđuje granični  front od Sv. Nikole do ušća Timoka u dunav. po strogom naređenju naše vlade, obratiti komandantima trupa pažnju da se uzdržavaju od svega što bi dalo Bugarima povoda da nas saveznicima predstave kao izazivače za objavu rata“. Neprijateljska ofanziva započela je 6. oktobra 1915. godine bombardovanjem Beograda. Bugarske trupe su tada još uvek bile u stanju pripravnosti. Tek 14. oktobra one su započele napad sa istoka i praktično udarile u leđa srpskoj odbrani na severu. Silina bugarskog udara s leđa nije poremetila drugu Srpsku armiju. pod komandom generala Stepe Stepanovića srpske snage su uspele da odbiju prve bugarske napade. Ipak, trupe na severu nisu bile dovoljne da zaustave višestruko brojnijeg neprijatelja. postepeno povlačenje sa severne linije fronta uticalo je i na jedinice druge Srpske armije…Takva situacija naterala je vrhovnu komandu srpske vojske da se preko svog vojnog izaslanika u Petrogradu obrati za pomoć ruskom caru.

 U tom obraćanju navedeno je da „srpska vojska, mnogo slabija od austro-nemačkih i bugarskih snaga, i pored sve gotovosti, da na svakom koraku najupornije zadržava neprijatelja, ipak neće moći odoleti i sprečiti njihovo nadiranje“. Zbog toga je traženo od Rusije da preduzme korake koji bi na Bugarsku učinili ma kakav pritisak u cilju zadržavanja ofanzive njene vojske protiv Srbije. Ipak, uprkos srpskim apelima za pomoć, na frontu prema Bugarskoj se ništa nije promenilo. Vlasinski odred pod komandom potpukovnika Milovana Plazine pružao je efikasan otpor bugarskim snagama, međutim potez od vlasine do Krive palanke su branili obveznici poslednje odbrane i to mahom iz novooslobođenih krajeva koji nisu bili previše vični ratovanju.

Odnosi Srbije i Bugarske posle drugog balkanskog rata više nisu mogli biti prijateljski. Uprkos nastojanjima zvaničnog Beograda da posle obnavljanja rada diplomatskih predstavništava uspostavi korektne odnose sa Sofijom, poraz u drugom balkanskom ratu i gubitak teritorija odlukama mirovne konferencije u Bukureštu, nisu dopuštali političkom rukovodstvu Kraljevine Bugarske da to iskreno i prihvati. Zvanična Sofija je tokom 1914. godine samo simulirala neutralnost pripremajući se za obračun sa Srbijom. Čak i tokom prvih meseci velikog rata, dok je Bugarska glasno isticala svoju vojnu neutralnost, njeni listovi kritikovali su odbrambenu politiku Kraljevine Srbije, plasirajući pri tome veliki broj neistina posvećenih kvalitetu srpske uprave u novooslobođenim krajevima i tretmanu koje srpski živalj Stare Srbije i Makedonije ima od strane centralnih vlasti.

Uporedo sa propagandnim aktivnostima, komitske čete organizovane od strane aktivnih bugarskih oficira neprestanim provokacijama i upadima ugrožavale su srpsko-bugarsku granicu u južnim delovima Kraljevine Srbije. Takvi, samo prividno korektni odnosi Beograda i Sofije, biće definitivno pokvareni pristupanjem Bugarske bloku Centralnih sila i njenim ulaskom u rat protiv Srbije. Jesen 1915. godine donosio je sa sobom povlačenje srpske vojske put Kosova i Metohije i Albanije i najavio početak velikog stradanja srpskog civilnog stanovništva pod bugarskom i austrougarskom okupacionom upravom…

I u Drugom svetskom ratu, kao i u Balkanskim ratovima i Prvom svetskom („Velikom ratu“), Bugarska se prema Srbiji odnosila na isti način, sa velikim teritorijalnim aspiracijama. I, uvek na „krivoj strani istorije“ za razliku od Srbije i kasnije Jugoslavije. Više od pola veka „komunističke kohabitacije“, ostavilo je tragove na oba naroda. Savremena Evropa i neki novi globalni interesi, doveli su i Bugarsku i Srbiju u dugu fazu pacifikacije odnosa i konačno uređenih granica i manjinskih pitanja…

(Kraj)