Knjiga istraživača-istoričara, Slavka Odića i Slavka Komarice, „Zašto Jasenovac nije oslobođen“, doživela je svoje prvo izdanje 2005. godine u Beogradu. Njeni autori koristili su tokom pisanja izvornu građu i sve dostupne relevantne činjenice. Brojne dileme vezane za ovu temu nikada nisu bile potpuno naučno obrađene, pa uprkos brojnim pokušajima mnogih autora, izostali su odgovori na najvažnija pitanja (od stvarnog broja žrtava do razloga zašto ovaj zločinački konc-logor ni do kraja Drugog svetskog rata nije bio oslobođen). Početkom devedesetih godina prošlog veka, autori ove knjige pokušali su detaljnim istraživanjem da utvrde razloge za to. Rezultat njihovih istraživanja nalaze se u ovoj knjizi (čije objavljivanje jedan od autora, Slavko Komarica, nije doživeo), a čije ključne delove objavljuje Magazin Tabloid u više nastavaka.

Priredio: Luka Mitrović

Ustanak na Kozari počeo je 30. jula 1941. napadom na žandarmerijsku patrolu u selu Međuvođu kod Bosanske Dubice i na Dobrljin.

Sutradan, 31. jula, ustanak se proširio na cijelo područje Knešpolja, a odmah zatim uspostavljeni su ustanički fronte oko Prijedora, Dobrljina, Bosanske Kostajnice i Bosanske Dubice.

Prvi partizanski dokument u kojemu se spominje Jasenovac je pismo koje je, sudeći po sadržaju i slijedu događaja, jer datuma na njemu nema, Boško Šiljegović, jedan od or ganizatora ustanka na Kozari, poslao sredinom avgusta 1941. u Bosansku Dubicu studentu Osmanu Zuboviću, koji će u maju 1942. pasti ustašama u ruke i kraj rata dočekati u nemačkom koncentracijskom lo goru Polarni krug u Norveškoj.

U tom su se pismu našli i ovi redovi: „Najveći zadatak, najveće opravdanje da mi možemo ući u Dubicu jeste samo to da pokupimo oružje i da srušimo dubički most. To je jedini zadatak koji je partija nama postavila i mi ga nismo ispunili. Zato sav problem neka ti bude most i najhitnija dobavka oružja. Da li nema gde dinamita, mina, jer posle Dubice odmah idemo u Jasenovac. To je za nas naj važnije od svega“.

U Bosanskoj Dubici se polovinom avgusta nalazila 4. satnija lakog združenog odjela hrvatske legije i pedesetak ustaša i žandara, ukupno oko 180 vojnika.

U trenutku kada je citirano pismo pisano još nije bila započeta izgradnja ni prvog jasenovačkog logora kod sela Bročice.

Prema tome, jasno je da je Boško Šiljegović mislio na samo mesto Jasenovac u kome se u tom trenutku nalazio vod od 25 domobrana iz sastava dubičke 4. satnije lakog združenog odjela hrvatske legije, sa zadatkom da osigurava tamošnji most.

To se, uostalom, vidi i iz dijela pisma u kome B. Šiljegović govori o izdvajanju „sa svakoga fronta po 20-30 karabina“ sa ciljem formiranja glavnog odreda „koji će voditi naši iskusni drugovi u borbi protiv važnih privrednih objekata, u prvom redu Jasenovac, Ljubija, Volinjski most, Kostajnički mostovi, most preko Sane“.

Međutim, 18. avgusta, jake ustaško-domobranske snage prešle su iz svojih garnizona oko Kozare u nastupanje. „Ustanici na dubičkom pravcu sačekali su 4. satniju Lakog združenog odjela hrvatske legije i odbacili je u Dubicu. Sutradan, 19. kolovoza, pojačan na ovom pravcu s još četiri domo branske satnije, neprijatelj je ponovo prešao u nastupanje“ potiskujući ustanike prema Kozari.

U takvim su uslovima morali otpasti svi planirani napadi o kojima je govorio B. Šiljegović u pismu Osmanu Zuboviću, pa i onaj na Jasenovac.

Poslije te prve ustaško-domobranske ofanzive došlo je do organizacijskog sređivanja i učvršćivanja ustaničkih redova. U međuvremenu formirani 2. krajiški NOP odred brojao je polovinom decembra oko 670 naoružanih boraca. Od njegovih četa prema Uni, Savi i Prosari, pa indirektno i prema Jasenovcu, delovala je 2. dubička četa, a prema Savi, nešto istočnije, bila je orijentisana i 1. gradiško-omarska četa.

Jesenje kiše dovele su do toga da se opasnost od poplava nadvije i nad logorima Bročice i Krapje. To je primoralo ustaše da donesu odluku i o njihovu preseljenju. Možda je takvoj odluci, barem što se tiče logora Krapje, doprinelo reagovanje meštana obližnjega hrvatskog sela Plesmo na ustaška zverstva. Logor u Plesmu – izjavila je Olga Prpić iz Jasenovca u Komesarijatu za izbeglice i preseljenike u Beogradu 7. marta 1942. godine – ukinut je još u mesecu novembru 1941. godine, i to na zahtev mještana, Hrvata iz Plesma, koji su odlučno tražili da se taj logor ukine.

Sredinom decermbra 1941. zatočenici logora Bročice i Krapje krenuli su ka odredištu novog, trećeg po redu jasenovačkog logora: bilo je to područje ciglane Ozrena Bačića, izgrađeno između dva rata u samom Jasenovcu. Zatočenici su morali prenositi i svoje barake.

O tome kako je izgledalo pre seljenje logora Krapje svedoči očevidac Marija Vlašić u knjizi Antuna Miletića: „Tada su selili u Jasenovac. Nikakvim prevoznim sredstvom nisu te barake prevozili, nego su ih logoraši morali nositi. Nosili su grede i sve u rukama u jasenovački logor. Tamo ima uvala i led se već hvatao, ali oni nikud nisu smeli skrenuti. Koji posustane, koji više ne može, toga dotuku, ili ga ostave na livadi ili ga bace u Savu.“

Jedan od zapovednika jasenovačkog logora Ljubo Miloš izjavio je na saslušanju posle rata (9. juna 1948.) da je „cilj formiranja logora bio likvidacija srpstva kao celine“ i „likvidacija Židova te svih onih koji su se protivili postojanju ustaške vlasti“, a govoreći o preseljenju zatočenika iz logora u Bročicama i Krapju naveo je da je u tim logorima „bilo od 4000 do 5000 zatočenika“. Osim toga je dodao: „Međutim, kad je formiran logor III. Ciglana u njega je moglo biti najviše dovedeno do 3000 ljudi, što znači da su svi ostali likvidirani u njihovoj neposrednoj blizini“.

Logor kod sela Krapje dobio je kasnije oznaku „logor br. I“, onaj kod sela Bročice oznaku „logor br. II“, dok je jasenovačka Ciglana nosila oznaku „logor br. III“ (Dopuna V.).

Sve do kraja rata Ciglana će biti glavni logor u sklopu sistema jasenovačkih logora. U početku je sa severa, zapada i istoka bio ograđen samo bodljikavom žicom, dok je južnu „granicu“ logora označivala reka Sava.

Čitav logor zapremao je površinu od 1,5 kvadratna kilometra a unutar njega nalazio se niz zgrada te baraka za smeštaj i rad logoraša, te kancelarije, „nastambe ustaških časnika“ itd.

Uporedo sa izgradnjom logora br. III, u samom mestu Jasenovcu, zgrade u kojima se dotada sušila i izrađivala koža, magacini, radionice i bazeni za namakanje kože, te zgrade za stanove nameštenika opasani su sa nekoliko redova bodljikave žice. Tako je nastao jasenovački logor br. IV (Kožara) u koemu će stalno raditi nekoliko stotina zatočenika.

Još u vreme dok su postojali samo jasenovački logori Bročice i Krapje, u nekim ustaškim krugovima pojavio se strah da bi ih ustanici mogli napasti. To, i ne samo to, nedvosmisleno proizlazi iz sačuvanog dokumenta koji nosi naslov „Odluka donijeta na sjednici predstojništva vojne i građanske vlasti u Banja Luci 8.11. 1941. godine“ u kome stoji i ovo: „Po pitanju načina uklanjanja Židova i istaknutih Srba iz Banja Luke odlučeno: ukloniti navedene u koncentracione logore što neprimjetnije. Ravnatelj ustaškog redarstva da učini potreban prijedlog u ovom smislu – s tim da se Jasenovac ne uzima u obzir jer je suviše blizu predjelima u kojima se nalaze odmetnici.“

Pod „predjelima u kojima se nalaze odmetnici“ koji bi mogli ugroziti Jase novac, sudionici sednice predstavništva vojne i građanske vlasti u Banja Luci mogli su početkom decembra 1941. smatrati samo Kozaru sa okolinom. Međutim, strahovanje da bi kozarački odmetnici u to vreme mogli izvršiti napad na jasenovačke logore bila su preuranjena.

Istina, još 29. septembra bosansko-dubička partizanska četa razoružala je žandarmerijsku stanicu u selu Drakseniću, 7 kilometara južno od Jasenovca, ali u to vreme od pet kozaračkih partizanskih četa koje su brojale od 150 do 200 još nedovoljno naoružanih boraca samo se jedna (bosansko-dubička) nalazila, uslovno rečeno, na sektoru južno od Jasenovca.

Istovremeno, šire područje Jasenovca, pa i same logore u Krapju, Bročicama te Ciglanu i Kožaru u nastajanju osiguravala je 13. ustaška bojna, odnosno, po njenom odlasku na sektor Bihaća, lička ustaška polubojna ojačana 14. satnijom Štirove bojne iz Pakraca i Lipika. Uza sve to pred kraj decembra 1941. oko 5000 ustaša i domobrana te manji broj Nemaca preduzeli su koncentrični napad na Kozaru od Banja Luke, Prijedora, Bosanske Dubice i Bosanske Gradiške…

Kada su se partizanska obaveštajna služba, uslovno rečeno počele interesovati za jasenovački logor i zašto?

U članku „Hapšenje komunista u Slavoniji za vreme priprema i pokretanja oružanog ustanka“ mr. Slavica Hrečkovski (istraživač ovog pitanja, prim. red.) konstatuje: „U Novoj Gradiški uhapšeno je (22. maja) 13 komunista, među kojima i celokupno članstvo okružnog biroa na čelu sa sekretarom OK KPH Mirkom Kljajićem.

Nakon višemesečne istrage u zatvoru Kotarskog suda u Novoj Gradiški uhapšenici su 2. jula odvedeni na Prijeki sud u Slavonsku Požegu, gdje je nekolicina osuđena na 3 godine prisilnog rada, odnosno logora, a ostali na kraće vremenske kazne, te vraćeni u zatvor u Novu Gradišku odakle im je 24. oktobra organizovan bijeg u partizane.

Rade Pavlović-Stric, politički delegat slavonskog partizanskog odreda „Matija Gubec“, zapisao je 28. oktobra te iste 1941. godine u svoj dnevnik: „Predveče stigao kurir i doveo nam tri druga koji su pobegli iz zatvora N. Gradiška. (…) Iznenađenje. Prepoznajem odmah dva druga, a to su naš sekretar OK Mirko Kljajić zvani David, njegov brat i drug Gembarovski…“

Izgleda da se upravo sekretar Okružnog komiteta KPH za Novu Gradišku Mirko Kljajić obavještajno zainteresirao za stanje u i oko jasenovačkog logora. Učinio je to posle bekstva iz zatvora i dolaska u partizane, najverovatnije u decenbru 1941. Zašto?

Sudeći po spletu okolnosti zato da bi ispitao mogućnosti spašavanja komunista osuđenih zajedno sa njim u Slavonskoj Požegi „na 3 godine prisilnog rada, odnosno logora“ ili nekih drugih pojedinaca, iako svedočenje Dragana Lučića (odnosno Franje Svećnjaka?) govori u prilog tezi po kojoj se radilo o pripremama „da se logor Jasenovac oslobodi“.

Neki izvori ukazuju na to da su se i kozarački partizani u jesen 1941. obaveštajno interesovali za stanje u jasenovačkom logoru i za utvrđenja i ja činu ustaških jedinica u njemu i oko njega.

Podatke o tome pribavljala je bosansko-dubička partijska organizacija u periodu od decembra 1941. do maja 1942. preko svog čoveka u Jasenovcu, u prvom redu od Bećira Adialagića, otpravnika vozova na železničkoj stanici Jasenovac, i Đure Tminića, nadzornika pruge u Jasenovcu. Postojala je i obaveštajna veza sa određenim veterinarom koji je u logoru lečio i ljude pa je dobio nadimak Doktor. Preko njega su dobijani podaci o stanju u logoru i posebno je ispitivana mogućnost oslobađanja logoraša. Međutim, u dobijenom odgovoru takav poduhvat je ocenjen neizvodljivim pre svega zbog geografskog položaja logora.

U drugom izdanju svoje knjige Ustaški logori Mirko Peršen je konstatovao: „Prema nekim navodima, ideja o oslobađanju logora javila se još u jesen 1941. godine, ali je imala lokalne dimenzije i sve je ostalo samo na ne kim informacijama o situaciji i rasporedu ustaških snaga u Jasenovcu.“

Postoji pravilo da prikupljeni obaveštajni podaci vrede samo onda ako ih onaj kome su namenjeni zna i može da ih iskoristiti. Ovaj put – s obzirom na podatke koji su prikupili Dragan Lučić, Cazinjanin Bećir Adilagić, Đuro Tminić, Doktor i drugi, Slavonci i Kozarčani ocenili su da ne postoje uslovi ni za relativno uspešan poduhvat oslobađanja Jasenovca. Naime, premda je 2. krajiški odred krajem 1941. godine porastao na oko 1000 naoružanih boraca, njegove čete morale su biti razbacane kako bi osiguravale kozaračka sela od ispada iz jakih neprijateljskih garnizona Kostajnice, Dobrljina, Bosanskog Novog, Prijedora, Kozarca, Ivanjske, Bosanske Gradiške, Bosanske Dubice.

Tokom jeseni 1941. i nastupajuće zime slavonske partizanske snage bile su još suviše slabe da bi mogle učestvovati u takvom poduhvatu kao što je napad na jasenovački logor. To se najbolje vidi iz podataka o partizanskom odredu „Matija Gubec“, koji je geografski bio najbliži Jasenovcu: delovao je oko 30 km severno od logora, u trouglu Okučani, Pakrac, Bano va Jaruga. Za taj odred Vojna enciklopedija kaže da je „formiran 4. oktobra 1941.“, te daje „u početku imao svega 7 boraca“. I dalje: „U blizini Okučana formirana je 11. 10. još jedna partizanska grupa od 6 boraca“ koja se u decembru spojila sa odredom „Matija Gubec“, koji tada dobija naziv Psunjski narodnooslobodilački partizanski odred.

Ostale slavonske partizanske snage koje su eventualno mogle učestvovati u napadu na Jasenovac poslednjih meseci 1941. i prvih meseci 1942. godine bile su takođe, kako brojčano tako i po naoružanju, suviše slabe za takav poduhvat. Uz sve to, do proleća 1942. godine između kozaračkih i slavonskih partizana nije postojala nikakva veza. A, prvi preduslov za uspešno izvođenje akcije oslobađanja jasenovačkih logoraša bilo je upravo njihovo zajedničko delovanje.

Tokom istražnog postupka Ljubo Miloš je, govoreći o jasenovačkom logoru, izjavio: „U samom logoru je prosečno brojno stanje bilo oko 3000 zatočenika, iako je logor mogao primiti daleko veći broj. Takođe su i barake građene tako da mogu primiti oko 3000 ljudi. Priznajem, bilo je slučajeva kad je logor brojio i po 5000 zatočenika, ali to stanje nikada nije dugo trajalo jer se u takvom slučaju vršila likvidacija ‘viška’…Ovo likvidiranje ‘viška’ konstantno se provodilo od prvih dana osnivanja logora pa sve do zadnjeg dana njegova opstanka…“

Pred sudom Ljubo Miloš je gornju izjavu lakonski potvrdio: „Kada je broj zatočenika u logoru Jasenovac porastao od novopridošlih zatočenika, onda su bezuvjetno donašane odluke o smanjenju broja, pa bi se prvenstveno vodilo na likvidaciju stare i iznemogle te bolesne zatočenike“.

Kroz prizmu citiranih stravičnih reči Ljube Miloša o načinu na koji je postizana ravnoteža između novopridošlih i starih zatočenika treba posmatrati i „Razpis“ koji je 27. aprila 1942. izdao Glavni stan poglavnika: „Zapovjedništvo ustaške nadzorne službe – Glavno pobočništvo sa V. T. br. 139/42. izvijestilo je da sabirni i radni logor u Jasenovcu može primiti neo graničen broj zatočenika. S obzirom na to, umoljava se svim svojim područnim ustanovama izdati nalog da se sve komuniste do kojih se dođe prigodom čišćenja izvjesnog područja u kojem se vrši oružana djelatnost otpremi u sabirni logor Jasenovac“.

Konstatacija da „sabirni logor u Jasenovcu može primiti neograničen broj zatočenika“ nedvosmisleno potvrđuje činjenicu da je to, zapravo, bio logor za masovno uništavanje (Vernichtungslager) ljudskih bića. Integralan tekst ovog „Razpisa“ Glavni stožer ustaške vojske proslijedio je, pod „V. T. broj 1174“, sa oznakom „Predmet: Sabirni i radni logor u Jasenovcu može primiti neograničen broj zatočenika“, 1. maja 1942. godine „svim ustaš kim bojnama od I. do XXVI. uključno, svim samostalnim satovima, svim uredima ovog stožera“, a sutradan, 2. maja 1942., Glavni stožer hrvatskog domobranstva, u raspisu (Očev. br. 638) ponavlja, zapravo ističe „da se svi komunisti do kojih se dođe prilikom čišćenja izvjesnih područja… otpreme u sabirni logor zatočenika Jasenoivac“, jer isti može primiti neograničen broj.

A koga treba smatrati komunistom, objašnjeno je u sledećem odlomku istog raspisa: „Dostavljajući prednje zapovijedam da se prema istome točno postupa. Ujedno se saopćava da se odnosi samo na one koji se uhvate bez oružja, dok ostale koji se uhvate s oružjem treba na licu mjesta likvidirati.“

Dakle, jedino komuniste bez oružja, a to se moglo odnositi samo na civilno stanovništvo oslobođenih područja, trebalo je, bez obzira na broj, otpremati u logor Jasenovac. I sudbina Roma na teritoriju Nezavisne Države Hrvatske potvrđuje činjenicu da je Jasenovac bio de facto logor za masovno uništavanje ljudskih bića. O tome rečito govori niz sačuvanih ustaških dokumenata, a među njima i raspis koji je Vrhovno oružničko zapovjedništvo pod brojem 1580 tajno dostavilo 20. svibnja 1942. zapovjedništvima oružničkih pukovnija 1-6: „Zapovjedništvo stožera J. S. broj 1580 / tajno od 19. ovoga mjeseca, ustaška nadzorna služba dostavila je i pismeno pod brojem 24789 od 16. svibnja o. g. sljedeće: ‘Molimo naslovno zapovjedništvo da naredi svim područnim oružničkim postajama da pokupe sve Cigane na svom po dručju, te ih u sporazumu sa mjerodavnom kotarskom oblasti prepratite u Jasenovac“.

Dakle, „svim područnim oružničkim postajama“ naređeno je „da pokupe sve Cigane na svom području“ – znači i žene i djecu! – i da ih „preprate“ u Jasenovac.

Premda su na intervenciju reis-ul-uleme, vrhovnog vjerskog poglavara muslimana, Cigani (Romi) islamske vjeroispovijedi naknadno izuzeti iz akcije ustaškog genocida, podaci o broju onih koji su našli smrt u sabirnom i radnom logoru Jasenovac različiti su i kreću se od 20 do 40 hiljada.

Postoje i nemački dokumenti koji ukazuju na to da je radni i sabirni logor Jasenovac zapravo bio (logor uništenja) Vernichtungslager.

Tako u zabelešci koju je rezervni kapetan Wehrmachta Arthur Häffner dostavio 17. decembra 1942. nemačkom opunomoćenom generalu u Zagrebu Edmundu Glaiseu von Horstenau nalazimo konstataciju: „I posljednja naredba u pogledu Ustaške nadzorne službe ne sadrži nikakve odredbe u vezi s koncen tracijskim logorima, tako da je sudbina stanovnika koncentracijskog logora potpuno prepuštena tiraniji podčinjenih organa na milost i nemilost…“

Istog dana, 17. decembra 1942. (oko 17 h), kada je kapetan Häffner dostavio svoju zabelešku generalu Edmundu Glaiseu von Horstenau, taj nemački general je razgovarao sa poglavnikom NDH Pavelićem. U tački 7 njegove zabeleške o tom razgovoru nalazimo bez ikakvog objašnjenja ili primedbe stravičnu rečenicu: „Po svoj prilici zato što je logor Jasenovac prepun, smještaj je, u interesu logoraša, pronađen na taj način što ih je 1500 poubijano.“

(Nastavak u sledećem broju)

O autorima

Slavko Odić, (Bihać 1915-Beograd 2006) i Slavko Komarica (Banjaluka 1923-Beograd 1995), obojica vrsni istoričari-istraživači, u svojim radovima bili su prvenstveno fokusirani na aktivnosti obaveštajnih službi na jugoslovenskom prostoru i njihov uticaj na događaje čija je prava pozadina često izmicala pažnji drugih istraživača. Kvalitetu ovih radova doprinela su i lična i profesionalna iskustva samih autora.

Slavko Odić je svojom knjigom Neostvareni planovi (objavljena u Zagrebu 1961. godine) rasvetlio neke važne događaje iz nemačkih obaveštajnih aktivnosti usmerenih na narodnooslobodilački pokret i njegovo rukovodstvo. Tokom šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog veka Slavko Komarica objavljuje dela pod pseudonimom S. Koslav, a od druge polovine sedamdesetih godina prošlog veka u prvom planu je njegova uspešna i plodna saradnja sa Slavkom Odićem. Knjigom Noć i magla: Gestapo u Jugoslaviji, objavljenom u Zagrebu 1977. godine, dvojica autora dali su iscrpnu i potpunu sliku o aktivnostima najznačajnije tajne policijske službe u Jugoslaviji pre i za vreme Drugog svetskog rata.