Knjiga istraživača-istoričara, Slavka Odića i Slavka Komarice, „Zašto Jasenovac nije oslobođen“, doživela je svoje prvo izdanje 2005. godine u Beogradu. Njeni autori koristili su tokom pisanja izvornu građu i sve dostupne relevantne činjenice. Brojne dileme vezane za ovu temu nikada nisu bile potpuno naučno obrađene, pa uprkos brojnim pokušajima mnogih autora, izostali su odgovori na najvažnija pitanja (od stvarnog broja žrtava do razloga zašto ovaj zločinački konc-logor ni do kraja Drugog svetskog rata nije bio oslobođen). Početkom devedesetih godina prošlog veka, autori ove knjige pokušali su detaljnim istraživanjem da utvrde razloge za to. Rezultat njihovih istraživanja nalaze se u ovoj knjizi (čije objavljivanje jedan od autora, Slavko Komarica, nije doživeo), a čije ključne delove objavljuje Magazin Tabloid u više nastavaka.

Priredio: Luka Mitrović

Tražeći izvore koji će nam na ovaj ili onaj način omogućiti da odgovorimo ili se barem približimo verodostojnom odgovoru na pitanje postavljeno u naslovu ove knjige, doživeli smo svakakva iznenađenja, čak i neprijatna. Ali, još davno, Alber Kami je napisao: „Tražiti ono što je istina ne znači uvek tražiti ono što je prijatno.“ Tako smo utvrdili da se u jednoj, uslovno rečeno, zvaničnoj istoriji Narodnooslobodilačkog rata, dvotomnom izdanju Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, koje broji više od 1300 stranica, logor Jasenovac spominje samo jednom, u vezi sa velikom neprijateljskom ofanzivom na Kozaru u leto 1942. godine, odnosno u vezi sa sudbinom „oko 50.000 stanovnika, uglavnom žena,  dece i staraca“, od kojih je „jedan deo brutalno ubijen, a ostatak je poslan u zloglasni ustaški logor u Jasenovcu“.

U drugom izdanju Vojne enciklopedije, objavljenom jedanaest godina kasnije (1972), ispravljen je „propust“ i ubačen je opsežan termin „Jasenovac“. Međutim, nije sadržavao nikakve informacije vezane na bilo koji način u vezi sa problemom oslobađanja logora i zatvorenika. U 21. tomu Sabranih dela Josipa Broza Tita, koji sadrži priloge iz perioda od 1941. do 1945. godine, logor Jasenovac se pominje četiri puta, ali jedina relevantna tema je pismo koje je vrhovni komandant Narodnooslobodilačke partizanske i dobrovoljačke vojske (NOP i DV) 31. marta 1942. godine uputio iz Foče Operativnom štabu za Bosansku krajinu.

Pokušali smo da rasvetlimo uslove pod kojima je ovo pismo napisano i da utvrdimo šta se dalje dešavalo u vezi sa direktivom: „Ispitati mogućnost mogućeg napada na koncentracioni logor u Jasenovcu“, koja je bila uključena u njegov post skriptum. Čitalac će naći rezultate ovih studija na stranicama ove knjige. U Hronologiji oslobodilačkog rata naroda Jugoslavije 1941-1945, koju je takođe potrebno konsultovati kada se radi o bilo kojoj temi iz Narodnooslobodilačkog rata, logor Jasenovac se spominje devet puta na 1265 stranica enciklopedijskog formata. Prvi put, pod datumom 14. avgusta 1941. godine, pogrešno se navodi da je „iz Tuzle ustaška policija započela deportaciju Srba i Jevreja u koncentracioni logor Jasenovac“, jer taj logor u to vreme nije postojao. Zatim, pod pet različitih datuma, 1942. i 1944. godine, govori se o akcijama ustaških jedinica na oslobođenoj teritoriji oko Jasenovca. Samo dva datuma, 30. maj i 26. jun 1944. godine, govore o manjim akcijama jedinica Narodnooslobodilačke vojske i Narodnooslobodilačke vojske na rijeci Savi kod Jasenovca. Konačno, pod datumom 30. april 1945. godine nalazimo izjavu da su tog dana (što nije tačno!) dijelovi 45. divizije Vojske Jugoslavije (VJ) oslobodili Jasenovac.

Godine 1949. Institut za vojnu istoriju Vojske Jugoslavije u Beogradu počeo je da objavljuje Zbirku dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda. Četvrti tom ovog broja (34 knjige sa prosečno 700 stranica) sadrži dokumente koji se odnose na Bosnu i Hercegovinu, dok se dokumenti petog toma (39 knjiga približno istog volumena) odnose na Hrvatsku. U knjigama četvrtog toma Jasenovac se u ovom ili onom kontekstu pominje 34 puta, a u knjigama petog toma 40 puta. Ipak, u pogovoru na knjigu istoričara dr Vladimira Dedijera i Antuna Miletića, govori se „Protiv zaborava i tabua (Jasenovac, 1941-1945) „.

Toliko o osnovnom, a da ne pominjemo zvanične izvore za obradu događaja na teritoriji Jugoslavije, a samim tim i u logoru Jasenovac tokom Drugog svetskog rata.

Dvadeset i jednu godinu nakon završetka rata, 3. jula 1966. godine, u Jasenovcu je konačno otkriven spomenik žrtvama jednog od najvećih koncentracionih logora u Evropi: Kameni cvet – delo vajara Bogdana Bogdanovića. Od tada pa sve do 1990. godine, u znak sećanja na 22. april 1945. godine – dan grupe zarobljenika iz jasenovačkih logora br. 3 i 4 – u posljednjoj deceniji aprila i/ili na Dan borca (4. jula), u Jasenovcu su održane komemoracije na kojima su govorili lideri Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije i organizacija Saveza komunista i Saveza veterana Narodnooslobodilačkog rata.

Međutim, niko od govornika nije pomenuo zašto zatvorenicima nije pružena nikakva pomoć spolja 22. aprila 1945. godine, tokom njihovog „ustanka“ i „slavnog napada na ustašku stražu ka slobodi“. Niko od njih se nikada nije bavio, ni direktno ni indirektno, pitanjem zašto tokom čitavog rata nijedan od štaba Narodnooslobodilačke vojske i POJ nikada nije operativno razmatrao i pripremao i, logično, čak ni pokušao da sprovede akciju oslobađanja jasenovačkih logoraša. Iste godine (1966.) kada je u Jasenovcu otkriven spomenik žrtvama ustaškog ludila, objavljena je knjiga Ustaški logori bivšeg jasenovačkog logora br. 5 (Stara Gradiška) i tadašnji glavni i odgovorni urednik dnevnog lista Vjesnik, Mirko Peršen. U poglavlju „Nade i otpor“, autor se osvrnuo i na problem oslobođenja logoraša na opšti način: „Od posebnog značaja bila je akcija koju su organizovani drugovi i vojno rukovodstvo pripremali za državni udar i oslobođenje logora. Najpovjerljiviji i najzavjerenički bili su raspoređeni u štrajkačke grupe koje su bile dodijeljene podacima. Plan akcije je proučavan dugo vremena i bio je poznat drugovima izvan logora. Tražena je saradnja partizanskih jedinica.“

Nakon toga sledi izjava da je „ovo bilo posebno aktuelno 1944. godine“ i odmah nakon toga, sa argumentom da je „logor bio lociran u veoma teškom i za mene nemaru onih (partizanskih – ur. aut.) jedinice neprikladne za teren“, zaključak da je za izvršenje akcije oslobađanja logoraša Stare Gradiške „rizik bio prevelik, a šanse vrlo male“. Ali, o svemu tome, i još nečemu, kada je u pitanju drugo, postoji u proširenom izdanju Peršenove knjige iz 1966, koja se volšebno pojavila opet, skoro četvrt veka kasnije, 1990. godine.

Na specifičan način, pitanje oslobođenja jasenovačkih zarobljenika pokrenuo je i Stanko Opačić Ćanica, kordunaški prvoborac, komandant Prvog Kordunskog partizanskog odreda, čovek koji je otvorio Prvu sednicu Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Jugoslavije (AVNOJ), kao član ZAVNOH-a, član Centralnog komiteta Komunističke partije Hrvatske i ministar u hrvatskoj vladi, a od septembra 1950. godine i robijaš na Golom otoku, (uhapšen sa tadašnjim potpredsednikom Vlade Republike Hrvatske Duškom Brkićem i nekadašnjim sekretarom Komunističke partije Hrvatske, Radetom Žigićem).

Ćanica je to učinio u svojoj pesmi „Jasenovac“, objavljenoj u Zagrebu 1974. godine u zbirci „Put i bespuća“. Sadržaj pesme bio je provokativan: komandant divizije NOVJ izneo je stav „da sada nema ničeg važnijeg od Jasenovca“ i „za nekoliko dana smrti“. U stihovima se onda kaže da se „svašta šuška“ i da  „na Jasenovac do kraja rata ne puca nijedna partizanska puška“… Međutim, niko u to vreme nije smatrao potrebnim da se osvrne na ovo poetsko stvaralaštvo Ćanice Opačić, o čemu se detaljnije govori u ovoj knjizi u poglavlju „Jedna pjesma i smrt dvojice komandanta“…

Jedan od najpoznatijih jasenovačkih logoraša, dr. Nikola Nikolić, objavio je „u godini velikog jubileja, 30. obljetnice pobede nad fašizmom i oslobođenja zemlje“ knjigu Jasenovački logor smrti, u kojoj se na jednom mestu dotaknuo i teme oslobađanja Jasenovca od strane partizanskih jedini ca. Govoreći o nekim događanjima u logoru sredinom 1942. godine, on navodi reči koje je tada pred njim izgovorio logoraš, komunista, sarajevski akademski slikar Danijel Ozmo: „Partizani su se ponovno javili u Prosari i spremaju se na Jasenovac. Samo neka oni oslobode Jasenovac, pa makar mi i poginuli u ruševinama i zajedno sa ovim razbojnicima. Makar nas ustaše prije toga sve poklali, samo neka partizani uđu u njega kao pobednici“.

Očito dr. Nikolić ni 1975. godine nije smatrao potrebnim ili umesnim kazati nešto više o temi koje se dotakao D. Ozmo, koga će ustaše ubiti u logoru 24. srpnja 1942. godine.  Vojnoizdavački zavod u Beogradu objavio je 1975. godine 25 knjiga edicije 1941.-1942. u svedočenjima učesnika. U 21. knjizi te edicije našlo se i sjećanje Sime Vidovića, obućara iz Vrginmosta, rodom iz sela Lijevo koji je 19. maja 1943. s Vujom Vorkapićem i Milošem Carevićem uspio pobeći iz jasenovačkog logora br. 3 (Ciglana). Sva trojica su zajedno stigli među partizane na Psunju. Prema navodima S. Vidovića: „Kasno u jesen 1942. godine počele su pripreme za prvi ustanak u logoru Jasenovac, koji je trebao izbiti jedne od nedjelja u maju 1943. godine. On zatim kaže da „do planiranog ustanka nije došlo zbog toga što je obustavljen izvana“. U 22. knjizi iste edicije, u članku Miloša Carevića, ugostitelja iz Duge Rese, nalazimo gotovo iste navode. No o svemu tome opširnije u petom poglavlju ove knjige. Beogradsko izdavačko preduzeće „Narodna armija“ izdalo je 1977. godine knjigu bivšega jasenovačkog logoraša, posleratnoga poznatog jugoslovenskog publicistu i prevodioca, Milana Gavrića, pod naslovom „Otkosi smrti – sećanje na jasenovački logor istrebljenja“. Na početku knjige je tekst Antuna Miletića pod naslovom „Umesto predgovora“, u kojemu nailazimo prvi put na post scriptum iz Titovog pisma Operativnom štabu za Bosansku krajinu od 31. ožujka 1942. (bez poslednje rečenice: „Taj napad trebalo bi organizova- ti zajedno sa štabom iz Hrvatske, ali tako da sigurno uspije“). Odmah zatim slede tvrdnje autora (A. Miletića): „Za sudbinu logoraša Jasenovca neprekidno su se interesovali Vrhovni štab i lično vrhovni komandant NOV-a i POJ-a Josip Broz Tito“, te da su „u vojnopolitičkim planovima Glavnog štaba Hrvatske, štaba Treće operativne zone i Šestog korpusa NOVJ razmatrane sve varijante eventualnog napada na logor Jasenovac, ali nijedna nije davala garancije za uspeh i mogućnost takve akcije“. Pokazaće se, nažalost, da su obe ove tvrdnje daleko od stvarnosti. 

Jedan od najpoznatijih jasenovačkih zatočenika, dr Nikola Nikolić, objavio je „u godini velikog jubileja“, 30. godišnjice pobede nad fašizmom i oslobođenja zemlje“ knjigu „Logor smrti Jasenovac“ u kojoj se dotaknuo teme oslobođenja Jasenovca od strane partizanskih jedinica. Govoreći o nekim događajima u logoru sredinom 1942. godine, rukovodi se rečima koje je pred njim izgovorio logoraš, komunista, sarajevski akademski slikar Danijel Ozmo: „Partizani su se ponovo pojavili u Prosari i pripremaju se za Jasenovac. Samo neka oslobode Jasenovac, makar i mi poginuli u ruševinama i zajedno sa ovim razbojnicima. Čak i ako su nas ustaše sve poklali pre toga, samo neka partizani uđu kao pobednici.“

Očigledno, dr. Nikolić ni 1975. godine nije smatrao potrebnim i sposobnim da kaže ništa više o temi na koju se dotaknuo D. Ozmo, koga su ustaše ubile u logoru 24. jula 1942. godine. Godine 1975. Vojni izdavački zavod u Beogradu objavio je 25 knjiga iz izdanja 1941-1942. godine u svedočenjima učesnika. U 21. knjizi tog izdanja nalazi se i sećanje na ime Sime Vidovića, obućara iz Vrginmosta, rodom iz sela Lijevo koji je 19. marta 1943. godine uspeo pobeći iz logora Jasenovac br. 3 (Ciglana). Sva trojica su stigla među partizane u Psunj po jedan.

Prema S. Vidoviću: „U jesen 1942. godine počele su pripreme za prvi ustanak u logoru Jase novac“, koji je trebalo da izbije jedne od nedelja u martu 1943. godine. Zatim kaže da se „planirani ustanak nije dogodio jer je bio suspendovan spolja“. U 22. knjizi istog izdanja, u tekstu Miloša Carevića, ugostitelja iz Duge Rese, nalazimo gotovo iste izjave. Ali više o svemu ovome u petom poglavlju ove knjige. Godine 1977. beogradska izdavačka kuća „Narodna armija“ objavila je brošuru bivšeg jasenovačkog logoša, poslijeratnog poznatog goslavačkog publiciste i prevodioca Milana Gavrića, Otkosi smrt – sjećanje na logor istrebljenja u Jasenovcu. Na početku knjižice nalazi se članak Antuna Miletića pod naslovom „Umjesto predgovora“, u kojem se prvi put susrećemo sa postskriptumom iz Titovog pisma Operativnom štabu za Bosansku krajinu od 31. marta 1942. godine (bez zadnje rečenice: „Ovaj napad treba organizovati zajedno sa štabom iz Hrvatske, ali na takav način da svakako uspije“). Odmah nakon toga slijede tvrdnje autora (A. Miletića): „Sudbina jasenovačkih logoraša bila je od velikog interesa za Vrhovni štab, a lično i za vrhovnog komandanta Narodnooslobodilačke vojske i Narodnooslobodilačke vojske Josipa Broza Tita“, te da su „u vojno-političkim planovima Glavnog štaba Republike Hrvatske, štaba 3. operativne zone i 6. korpusa NKO uzeti u obzir svi faktori mogućeg napada na logor Jasenovac, ali mu nijedan od njih nije davao nikakve šanse za uspjeh i mogućnost takve akcije“.9 Ispostaviće se da  Nažalost, obe ove tvrdnje su daleko od stvarnosti.

Dve godine kasnije (1979.) izišao je iz štampe deveti tom Sabranih dela Josipa Broza Tita, koji je priredio Mišo Leković, a u kojem se nalazila upravo spomenuta Titova direktiva upućena 31. maja 1942. iz Foče Operativnom štabu za Bosansku krajinu i u vezi s njom lakonska napomena iz pera priređivača: „Logor je bio dobro branjen, tako da se napad na kojem je Vrhovni štab insistirao nije mogao izvršiti.“ Samo toliko. Međutim, u Hronologiji, koja se navodi u svakom pa i u ovom tomu Titovih Sabranih dela, za razdoblje koji on vremenski obuhvaća, pod datu mom 31. maj (1942.) M. Leković je napisao: „Tito upućuje naređenje Operativnom štabu za Bosansku krajinu za stvaranje udarnih i omladinskih jedinica i za djelovanje njegovih jedinica na teritoriji zapadne i srednje Bosne.“ O napadu na Jasenovac „na kome je Vrhovni štab insistirao“ – ni reči!

Druga knjiga Vladimira Dedijera, „Novi prilozi za biografiju Josipa Broza Tita“, u kojoj se našao i članak Antuna Miletića pod naslovom „Logor Jasenovac“, izašla je iz štampe 1981. godine. U tom su članku ponovljene od reči do riječi i na isti način „argumentovane“ tvrdnje o neprekidnom intere su Vrhovnog štaba i Tita za sudbinu logoraša Jasenovca i o razmatranju svih varijanti napada na logor Jasenovac od strane Glavnog štaba Hrvatske, štaba Treće operativne zone i Šestog korpusa NOVJ, koje su već iznete u predgovoru knjižice Milana Gavrića „Otkosi smrti“. Koliko su te Miletićeve konstatacije – koje će se, svakako ne krivicom njihovog autora, pretvoriti u „istine“ o kojima se ne može (ili ne sme?) raspravljati – bile tačne, moći će, uvereni smo, meritorno prosuditi sam čitatalac čim zaklopi korice ove knjige.

U knjizi publiciste Jove Popovića „Ratne uspomene Koste Nađa – Bihaćka republika“, objavljenoj 1982. godine u Zagrebu, nekadašnji zapovednik Operativnog štaba za Bosansku krajinu Kosta Nad naziva Titovu direktivu od 31. maja 1942. „predlogom“ i dodaje: „Činilo mi se da je to izvodljivo.“

Tu je zatim i tvrdnja da je istog mišljenja bio i Grga Jankeš, novopostavljeni zapovednik Treće operativne zone (slavonske). U knjizi „Dosije Hebrang“ objavljenoj 1983. godine, Dragan Kljakić donosi razgovore koje je o temi oslobađanja jasenovačkih logoraša vodio s istaknutim partizanskim zapovjednikom Vickom Krstulovićem i logorašem Hasanom Dolamićem. Prema njegovim navodima, V. Krstulović se pitao „zbog čega“ u proleće i leto 1943 „nije u štabovima jedinica, u komitetima pokrenuta akcija da se na prepad noću napadne Jasenovac i Stara Gradiška“, ali odgovor na to pitanje nije nikada saznao. Sa druge strane, H. Dolamić je izneo mišljenje da su šanse za njihovo oslobađanje 1942. godine „bile slabe, nerealne“, ali da su „u jesen 1943“, kad su „naše partizanske snage napale Banja Luku, pogotovo u razdoblju od Nove 1943./44. godine, prilike postale po voljnije“.

Dvadeset prvog aprila 1984. održan je prvi okrugli sto o Jasenovcu i tada je, prvi put na jednom naučnom skupu, otvoreno dotaknut problem napada jedinica narodnooslobodilačke vojske i POJ-a na taj logor. Iznevši podatak da je „od 1968. godine spomen-područje do danas posetilo 3.224.004 posetitelja“, profesorica Ana Požar već je u uvodnoj reči istakla daje među „najčešćim pitanjima koja postavljaju posetitelji“ : „Da li su partizani pokušali izvršiti napad na logor i osloboditi logoraše?“  Odgovorila je da se „nastojalo pronaći rešenje za spas zatočenika“, da se i „drug Tito stalno interesovao za stanje u jasenovačkom logoru“, da se „oslobođenje logora moralo izvesti uz pomoć partizanskih jedinica, ali da su nepristupačan teren (pruga Zagreb-Beograd), reke Sava, Una, Veliki Strug i nekoliko vrlo važnih i jakih neprijateljskih uporišta u blizini (Novska, Okučani, Banova Jaruga i druga), gotovo onemogućavali svaku veću akciju“, te da se i „u samom Jasenovcu nalazila ustaška posada s oko 3.000 ustaša“.

I u referatu rađenom „po sjećanju grupe prežielih aktivista ženskog logora u Jasenovcu“, koji je na prvom naučnom skupu o Jasenovcu podneo Šime Klaić, prilično je pažnje posvećeno događanjima u leto 1944., kada su se i žene-zatočenice spremale za učešće u „masovnom ‘prodoru’ iz logora, a uz pomoć jedinica narodnooslobodilačke vojske“.

U tom referatu su nađene potresne rečenice: „Bez obzira na to što su ustaše svakodnevno dopremale nove žene i narod iz čitavih sela, da bi ih u roku od jedne noći sve likvidirali, naš moral je bio na visini. Bile smo jedinstvene iznutra s pouzdanjem u pomoć izvana“.

Pri kraju rada Prvog okruglog stola o Jasenovcu reč je uzeo i akademik prof. dr. Dušan Čalić. Nakon što je ocenio da se na skupu „problemima prišlo sa puno ozbiljnosti i odgovornosti“, izjavio je: „Na nama, odgovornim ljudima iz vremena organizovanja oružanog otpora okupatoru i domaćem ološu, dužnost je da odgovorimo na vrlo važna istorijska pitanja koja su u interesu stasalih generacija posle 1945. godine. Ovde je postavljeno nekoliko konkretnih pitanja: Zašto jedinice bilo iz Slavonije ili iz Bosne nisu izvršile akciju protiv logorskih utvrđenja u Jasenovcu pa sve do Stare Gradiške?  Koliko smo mi u partizanima bili obavešteni i jesmo li znali što se događa u jasenovačkim logorima? Obećavam da ću kao svoj lični zadatak uzeti okupljanje grupa odgovornih drugova revolucionara kako bismo odgovorili na ova za istoriju važna pitanja. Poznato mi je da je tema Jasenovca bila na raspravama u štabovima i na političkim skupovima. Koliko se sada mogu pouzdati u sećanja, čini mi se da su postojali krupni razlozi zbog kojih nije učinjeno više od učinjenoga. Čini mi se da razlozi za takve odluke leže u proceni situacije. Ne bi trebalo gubiti iz vida da su borci upravo ovog kraja, bilo zapadne Slavonije ili Kozare i Potkozarja, imali i previše ličnih motiva i razloga da se razračunaju sa posadama u jasenovačkom logorskom sektoru. Razloge za ovu tvrdnju ne treba posebno dokaziva ti. Zasad toliko.“

(Nastavak u sledećem broju)

O autorima

Slavko Odić, (Bihać 1915-Beograd 2006) i Slavko Komarica (Banjaluka 1923-Beograd 1995), obojica vrsni istoričari-istraživači, u svojim radovima bili su prvenstveno fokusirani na aktivnosti obaveštajnih službi na jugoslovenskom prostoru i njihov uticaj na događaje čija je prava pozadina često izmicala pažnji drugih istraživača. Kvalitetu ovih radova doprinela su i lična i profesionalna iskustva samih autora.

Slavko Odić je svojom knjigom Neostvareni planovi (objavljena u Zagrebu 1961. godine) rasvetlio neke važne događaje iz nemačkih obaveštajnih aktivnosti usmerenih na narodnooslobodilački pokret i njegovo rukovodstvo. Tokom šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog veka Slavko Komarica objavljuje dela pod pseudonimom S. Koslav, a od druge polovine sedamdesetih godina prošlog veka u prvom planu je njegova uspešna i plodna saradnja sa Slavkom Odićem. Knjigom Noć i magla: Gestapo u Jugoslaviji, objavljenom u Zagrebu 1977. godine, dvojica autora dali su iscrpnu i potpunu sliku o aktivnostima najznačajnije tajne policijske službe u Jugoslaviji pre i za vreme Drugog svetskog rata.