Povod za pisanje knjige polemika „Besmislena YU-ratovanja 1991-1995″, autor Ilija Radaković, general-pukovnik, diplomata i narodni heroj iz Drugog svetskog rata, nosilac Partizanske spomenice 1941. odlikovan sa 17 jugoslovenskih i niza stranih ordena i medalja, našao je u publicističkom pokušaju poslednjeg načelnika Generalštaba JNA, Veljka Kadijevića, u kome je on, pod naslovom  „Moje viđenje raspada“, nastojao da objasni uzroke rata i raspada Jugoslavije. Radaković u ovoj svojoj knjizi-odgovoru donosi manje poznate ili potpuno nepoznate činjenice o uzrocima i posledicama ratnih razaranja 1991-1995. Mada ni Kadijević ni Radaković više nisu živi, tek danas, u državno-političkim relacijama naroda nekadašnje SFRJ, ova knjiga rasprava o njenom kraju dobija na važnosti. Iz tog razloga, Magazin Tabloid u nekoliko nastavaka donosi njene najvažnije delove…

Ilija T. Radaković

U Saboru Hrvatske od 348 poslanika bilo je 156 iz HDZ, 115 poslanika levice i 77 koalicije. Najviše poslaničkih mjesta dobila je levica u tadašnjem Veću udruženog rada, gde su brojno najjači, i predsednik toga veća je poslanik SKH koji je pobedio u 38, ostala opozicija u još 6 opština, tj. opozicija je pobedila u 44 od 115 opština. U Saboru je tada bilo 48 Srba poslanika (43 na listi SKH i 5 iz SDS).

Levica je pobedila u 13 opština u Istri, Rijeci (sa Hrvatskim primorjem i Gorskim Kotarom), u osam opština na na Kordunu, Baniji, Lici, u 8 opština Osiječkog regiona, nekim oppštinama u brdskom delu Slavonije, u 10 opština Dalmacije (Makarsko i Neretvljansko primorje, otoci Korčula, Vis, Lastovo), 50 odsto u Splitu. U Zagrebu – u općini Trnje. A kasnije (1994), opozicija je pobedila u Zagrebu.

Prema zvaničnom izveštaju Republičke izborne komisije, sumarno, u oba kruga i za sva tri veća, kandidati HDZ (Tuđman) dobili su 4.791.000 glasova, a kandidati Saveza komunista i socijalista 4.232.000 glasova. Međutim, izborni sistem je dao prednost HDZ, a po broju glasova odnos snaga nije u velikoj prednosti za HDZ. Što se tiče 1.200.000 građana, koji nisu izašli na izbore, pitanje je čiji su to glasovi.

Od 336 odbornika i poslanika iz Like, od opštine do Sabora, SKH – SDP dobila je 126 odbornika ili 43 odsto; SDS 79 odbornika ili 24 odsto; nezavisni kandidati 64 ili 19 odsto i HDZ 60 odbornika ili 17 odsto. Koalicija je dobila 5 odborničkih mesta.

To znači da je po broju odborničkih mjesta HDZ u Lici na četvrtom mestu, a ako se uzme da među nezavisnim kandidatima ima više od 70 odsto onih koji su uz SKH – SDP, onda je, što se broja odbornika tiče, SKH pobedio. Od 9 poslanika iz Like u Saboru, četvorica su iz SKH, dvojica iz SDS, dvojica iz HSS i jedan iz HDZ. Najveći broj poslanika SKH ima u većima udruženog rada. U opštinama Korenica i Otočac pobedio je SKH, u D. Lapcu i Gračacu SDS i u Gospiću HDZ, sa sledećim odnosom: Donji Lapac 32 – 31 poslanik za SDS; Gračac 35 – 30 poslanika za levicu, ali je kao stranka pobjedio SDS; Otočac – SKH i nezavisni kandidati 53 odsto za društveno-političko veće, 60 odsto za Veće mesnih zajednica, a SKH i nezavisni kandidati dobili su preko 75 odsto za Veće udruženug rada.

Kao najveći izborni poraz ocenjuje se pobeda SDS u bivšoj opštini Srb i u bivšoj opštini Gračac. Poslanici u Saboru Hrvatske i Like su (pet Srba i četiri Hrvata), i to: Simo Rajić (četiri opštiine), kandiat SKH-SDP u Društveno-političkom veću; Branka Kuprešanin – SKH-SDP (dve opštine) u Veću udruženog rada; Anđelko Kružičević (Otočac), SKH-SDP, istovremeno poslanik u Saveznoj skupštini; Dušan Ergarac (Donji Lapac), SDS; Miroslav Petri (Gospić), HSS; Jure Šonje (Gospić), HSS; Ratko Ličina (Gračac), SDS; Dražen Bobinac (Otočac), HDZ, i Stevo Kalember (Titova Korenica), SKH-SDP.

Poznajem Rajića, Kružičevića i Kalembera kao čestite ljude. Sa Rajićem sam se vrlo često viđao i razgovarao – u Lici i Zagrebu. Osećam potrebu da o Simi Rajiću, tada potpredsedniku Hrvatskog sabora sa liste SKH-SDP (što je bilo namenjeno SDS), kažem: dobio je poverenje u četiri opštine. I Srbi i Hrvati su mu dali poverenje. Simo Rajić je bio za Jugoslaviju na demokratskim osnovama, za ravnopravnost Srba u Hrvatskoj, za autonomiju Srba u Hrvatskoj, ali i za građanski suverenitet Hrvatske, protiv nametnute kroatizacije, za evropski tip regionalizma; bio je protiv avanturističke politike Jovana Raškovića, SDS i tutorisanja Knina drugim općinama, a njegov posljednji istup u Saboru i ostavka, pokazali su da je pravi čovek („Lički vjesnik“, br.9, od 15. maja 1990)

Posle izbora, Sabor je doneo odluku da se pristupi raspravi o promeni Ustava. Radilo se o korekcijama Ustava sa glavnim predlozima: da se SR Hrvatska zove Republika Hrvatska; da se uzme hrvatski istorijski – šahovnica grb od 25 crvenih i belih polja; da se skloni crvena zvezda sa zastave, da se službena upotreba ćirilice reguliše zakonom, a da latinica ostane jedina u službenoj upotrebi.

Stavovi Saveza komunista Hrvatske – SDP o ovim pitanjima iznešeni su na sjednicama Sabora kroz nastupe Račana i 30 poslanika. Njihovi stavovi su bili: nijedna stranka ne može istupati u ime naroda, pa ni HDZ ni SDS; ne podržava se uklanjanje petokrake zvezde iz grba i zastave, jer zvezda je, u prvom redu, u našim i svetskim razmerama simbol slobode i borbe protiv fašizma, pod tim znakom su prisajedinjeni Istra i hrvatski krajevi matici zemlji.

Mora se u Ustavu garantovati i pravo na službenu upotrebu ćirilice, protiv su formiranja srpskih i hrvatskih pokrajina u Hrvatskoj. Takođe, protiv su jednostranačkog diktata koji se manifestuje nakon izbora. U Ustavu mora da ostane postojeća formulacija da je Hrvatska država hrvatskog, srpskog i ostalih naroda i narodnosti.

Na istom zasedanju, pet poslanika SDS-a je uzelo učešća u raspravi. Oni su izjavili da SDS ne treba ubrajati u levi blok, jer je to samostalna stranka. Deo delegata SDS-a saglasio se sa stavovima Kluba zastupnika levog bloka, upozoravajući da će se, ako se Srbima ne priznaju sva prava, srpski narod u Hrvatskoj „morati ponašati u posebnim prilikama“ (Zelenbaba iz Knina); da su protiv konfederativnog sistema (Ergarac iz Lapca); da se srpski narod u Hrvatskoj neće pomiriti sa tretmanom nacionalne manjine (Tanjga iz Knina).

U kanadskom listu „Glob end meil“, krajem 1996, pod naslovom „Balkanski podlaci“, Markus Gi dao je jezgrovitu ocenu o pozadini krvavih zbivanja na području nekadašnje Jugoslavije.

Ističući da su se Slobodan Milošević i Franjo Tuđman na tajnom sastanku u martu 1991. prvi put dogovarali o komadanju Jugoslavije, ili, tačnije rečeno, o podeli Bosne, ovaj kanadski novinar (kako je citirano u „Našoj borbi“ od 4. i 5. januara 1997), ističe da su za jugoslovenske ratove, koji su usljedili nakon toga, uobičajeno okrivljivane „prastara mržnja“ i neizbežna erupcija vekovima starog rivalstva Srba, Hrvata i Muslimana.

Ustvari, zaključak je Markusa Gija, ratovi su bili direktan rezultat planiranja ova dva čoveka. Jer, iako su često bili na suprotnim stranama u ratu, njihovi ciljevi su komplementarni.

Milošević, koji je od „komuniste“ postao nacionalista sa ubeđenjem, želeo je, ističe dalje Markus Gi, da oblikuje veliku Srbiju za Srbe; Tuđman, nacionalni fanatik, želio je veliku Hrvatsku za sve Hrvate. Obojica su verovali da Bosna i Hercegovina nema pravo na nezavisnost i da treba da je podele među sobom. Otuda rat, po Gijovom uvjerenju, nije izbio zato što su Jugosloveni iznenada postali krvožedni, već što se Milošević i Tuđman nisu složili gde bi trebalo da budu granice velike Srbije i velike Hrvatske.

I jedan i drugi do postavljenih ciljeva mogli su stići samo rasturanjem Jugoslavije kao zajednice koja se zasnivala na ravnopravnosti konstitutivnih naroda. Prema tome, samo im je retorika bila dijametralno različita. Tuđman je otvoreno išao na razbijanje Jugoslavije putem separatizma, da bi došao do izdvojene hrvatske države, dok je Milošević faktički razbijao Jugoslaviju, zagovarajući njeno očuvanje nametanjem koncepta koji nije bio prihvatljiv za većinu njenih federalnih jedinica i naroda, da bi se na kraju kao katastrofa sručio na glavu naroda u čije je ime zastupan. Ako se do sada najava rata, s pravom, više pripisivala Miloševiću i njegovom poznatom vidovdanskom govoru na Gazimestanu, juna 1989. godine, nešto kasnije, međutim, izbija na vidjelo da mu Tuđman osporava i ovaj prioritet i da su i u nagovještaju krvavog raspleta „balkanski podlaci“, kako ih naziva pomenuti Kanađanin, i u tom pogledu ravnopravni.

Čovek koji je kao diplomata dosta vremena proveo na Balkanu, sadašnji direktor Instituta za proučavanje spoljne politike „World Affairs“ iz San Franciska, Dejvid Fišer govoreći na promociji knjige „Poreklo katastrofe“, čiji je autor bivši ambasador SAD u SFRJ Voren Cimerman, rekao je, između ostalog: „Sećam se konferencije diplomatskog kora u Nemačkoj 1989. godine, na kojoj je bio prisutan i budući hrvatski predsednik Franjo Tuđman i koji je tom prilikom istakao da kad on bude – ne ako bude postao predsednik Hrvatske – da će tlo u Krajini postati crveno od srpske krvi“

lstom prilikom, Cimerman je (videti: Jasmina Bojić, „Nacionalisti se kuvaju u sopstvenom sosu“, „Naša borba“, 4. i 5. januar 1997), naglasio da se jedna od pogrešnih teorija jugoslovenske katastrofe zasniva na tvrdnjama da su narodi u bivšoj Jugoslaviji živeli vekovima u međusobnim etničkim sukobima i mržnji i da se tu ne može ništa promeniti. Prema Vorenu Cimermanu, glavni razlog raspada vezan je za svesnu akciju ekstremnih nacionalista.

A, za bliskost sa ekstremnim nacionalizmima, strani komentatori u vezi sa zbivanjima na kraju 1996. godine, direktno optužuju i kler svih glavnih veroispovijesti na jugoslovenskom tlu.

Pariski „Figaro“ tako konstatuje da „zakasnelo svrstavanje uz demokratski pokret na beogradskim ulicama nije, ipak, navelo Crkvu da se odrekne svog nacionalističkog kreda“, dok briselski „Soar“ smatra da je Srpska pravoslavna crkva oduvek bila „vatreni branilac pan-srpskog nacionalizma i metoda kojima je on (Milošević) pokušavao da po svaku cenu uspostavi svoju dominaciju u bivšoj Jugoslaviji… a ne (branilac) ljudskih prava, naročito ne ako su ti ljudi bili muslimani ili katolici, Bošnjaci ili Hrvati“.

Novinar Pol Matil u komentaru „Jevanđelje i nacionalizam“, takođe podseća da se Srpska pravoslavna crkva prvi put jasno distancirala od Slobodana Miloševića kada je avgusta 1994. prekinuo veze sa bosanskim Srbima, a ne kada je, dvije godine ranije, slao preko Drine paravojne snage odgovorne za etničko čišćenje i ratne zločine. Pol Matil riječi oštre kritike upućuje, međutim, i drugim crkvama.

Prema njegovom mišljenju nijedna se nije istakla u odbrani demokratije i ljudskih prava: „Pojedini apeli Srpske pravoslavne crkve su doprinosili da rat u Bosni povremeno poprima karakter ‘krstaškog pohoda’… Hrvatska katolička hijerarhija, koja je tokom Drugog svetskog rata podržala stvaranje nacističke države u Zagrebu, nije nikada, nakon raspada jugoslovenske federacije, kritikovala zločine hrvatskih nacionalista, a poglavari Muslimanske verske zajednice su preuzeli na sebe ciljeve i akcije Izetbegovićeve partije bošnjačkog nacionalizma.“

Sa Tuđmanom, koji još 1989. obećava krv, i sa katoličkom crkvom tradicionalno bolećivom prema hrvatskom nacionalizumu, već za izborne potrebe HDZ-a formulisana je politika koja je, pored antikomunizma i antijugoslovenstva, u borbi za vlast od samog početka igrala i na antisrpsku kartu.

Bez obzira što joj je Milošević (kao i ona njemu, uostalom) davao alibi i podsticaje, takva politika je u temelju bila loša i za srpski, ali i za hrvatski narod, a kako kaže prof. dr Jovan Mirić, u logici je loše politike da postaje sve gora: „Bivati sve gorom – to je način njenog opstojanja. Loša se politika ne da popraviti, poboljšati. Jedini način njezina „popravljanja“ jeste njeno rušenje.“

Događaji su, na žalost, potvrdili stavove ovog poznatog zagrebačkog sociologa, koji je i pre masovnog egzodusa Srba iz Hrvatske u avgustu 1995. godine, analizirao elemente i posledice te politike. Njegove teze, izložene u feljtonu „Hrvatska demokracija i srpsko pitanje“ („Novosti“, Zagreb, 7. do 19. juna 1994), posebno objašnjavaju one uzroke i podsticaje rata u Hrvatskoj, koji su tu i nastali, te ih treba navesti, kako bi se, uz već pomenute uzroke i podsticaje sadržane u Miloševićevoj „odbrani Jugoslavije“, ukazalo na sva bitna izvorišta tragičnih zbivanja i rata u Hrvatskoj.

Da je bilo mudrosti, smatra dr Mirić, a sa njim su u tom pogledu saglasni i mnogi srpski i hrvatski intelektualci, hrvatska politika i nova hrvatska vlast bi nastojale da, pri konstituisanju hrvatske države, imaju uz sebe i Srbe iz Hrvatske, kao dio njene prošlosti i sadašnjosti, kao dio njene kulture i ukupnog bića.

Taj ispit nije, međutim, položen na tom najznačajnijem i najdelikatnijem pitanju. Umesto da Srbe u Hrvatskoj bez rezerve i u svemu tretira kao svoje građane, a „srpsko pitanje“ kao političko pitanje svoje državotvorne konstitucije i svoje demokratske opstojnosti, da ih smatra za svoje političko dobro, ta politika ih je tretirala kao nužno zlo i učinila sve da ih ne samo konfrontira protiv sebe, nego da ih preda na milost i nemilost majstorima političkih manipulacija, što će naneti mnogo zla i hrvatskom i srpskom narodu.

„Nova hrvatska vlast“, ističe dr Mirić, „Srbe u Hrvatskoj brutalno je politički desubjektivirala, a srpska politika ih još brutalnije gurnula u rat protiv Hrvatske“. Jer, oni nisu znali politički da odgovore na hrvatsku politiku dekonstitucionalizacije, političke desubjektivizacije i diskriminacije. Odgovorili su – pobunom, nasiljem i terorom, pa na taj način i sami učinili legitimnom represivnost nove hrvatske vlasti.

Te pobune u takvom oružanom obliku najverovatnije ne bi bilo da srpska manjina u Hrvatskoj nije imala iza leđa „starijeg brata“, ali je sasvim sigurno da u Srbima u Hrvatskoj ni Srbija (Milošević, Šešelj, Drašković, ni Armija) ne bi imali uporište da su oni u Hrvatskoj imali demokratsku vlast i državu koju bi osećali svojom.

Ta antisrpska politika u Hrvatskoj mogla je privremeno da bude produktivna sa stanovišta isfrustriranih političara, ali ne i sposobnih državnika, koji gledaju dalje od trenutnih interesa. Što vrijeme odmiče, ta politika se neminovno sve više ispoljava i kao antihrvatska, ako se pod trajnim i suštinskim interesima hrvatskog naroda podrazumevaju demokratija i ljudska prava kao tekovine moderne civilizacije i kao znak pripadnosti savremenoj međunarodnoj zajednici i progresivnom čovečanstvu. Još 1867. godine, navedeno je u Izjavi hrvatskog sabora: „Sabor Trojedne kraljevine izjavljuje svečano da Trojedna kraljevina priznaje narod srpski, koji u njemu stanuje, kao narod sa hrvatskim narodom istovetan i ravnopravan.“

Od tada, pa do 1990, Srbi su u čitavoj novoj istoiriji hrvatske državnosti bili, uz Hrvate, posebno isticani kao konstitucionalno-politički činilac. Zato sasvim netačno, a krajnje licemerno, zvuči tvrdnja u izvorišnim osnovama Ustava Republike Hrvatske da se „uvažavaju povijesne činjenice“.

Jer, 31. maja 1990. „Srbi su jednostavno pristupnim govorom vođe HDZ-a i predsjednika Republike Hrvatske izbrisani iz hrvatske prošlosti i sadašnjosti“, ističe dr Jovan Mirić, i dodaje: „Ne samo da je nova hrvatska vlast ukinula srpski narod u Hrvatskoj kao konstitutivni element hrvatske državnosti, nego je Srbe kao građane diskriminisala, a kao državljane razdržavila, deleći ili uskraćujući domovnice (državljanstvo) kao papa indulgencije.“

Srbi u Hrvatskoj su, dakle, imali ne jedan, već više razloga za osećanje opšte ugroženosti. Javna i preteća rehabilitacija ustaške NDH započela je već prvom konvencijom HDZ-a, a posebno izjavom Franje Tuđmana: „NDH nije bila samo fašistička tvorevina, nego i izraz stoljetne težnje hrvatskog naroda za samostalnom državom.“ To su učinila još uverljivijim učestala pojavljivanja bivših ustaša u medijima (Crljen, Korsky, Pšeničnik, Marica Pavelić), koji ne samo da nisu krili svoja opredeljenja, nego su o mnogim događajima bezočno lagali.

Sve je bilo propraćeno bezbrojnim konkretnim oblicima pretnji i ucena, diskriminacije, nasilja i terora, što je višestruko ugrožavalo sve aspekte života Srba, pa i sam život. Utoliko je gore što hrvatska država ne goni i ne kažnjava počinitelje nasilja, terora, očiglednih krivičnih dela, te tako i sama preuzima odgovornost za zločine.

„Oko deset hiljada srpskih kuća minirano je na području što ga kontroliše hrvatska vlast, a nema ni istrage, ni počinitelja zločina“, izjavio je, na primer, 30. septembra 1993. godine na tribini Zagrebačkog sveučilišta američki ambasador u Hrvatskoj, Piter Galbrajt („Novi list“, 1. oktobra 1990). U mesto pretnje srpskom narodu, pretvorio se i hrvatski Sabor, a toj su atmosferi uveliko doprinosili i zvanični mediji.

Zato dr Jovan Mirić, sa pravom, zaključuje: „Tamo gde je nasilje ozakonjeno ili gdje se ‘selektivno’, ‘ciljano’ primenjuje, tamo je na delu državni terorizam. Za prosuđivanje državnog terorizma nije bitno ko faktički terorizam vrši, nego kako se država spram toga odnosi. Ako su na delu pretnje, ucene, proterivanje sa posla, promena nacionalnosti i religijske pripadnosti, miniranje kuća, automobila i privrednih objekata, a država ne preduzima ništa, ili samo fingira da nešto čini, onda se sigurno radi o teroru države.“ Uz to ide i označavanje uzročno-posledične veze: „Nije, u pravilu, teror i totalitarizam države posledica nego uzrok pobune i grupnog terorizma.“

Kada se sve sabere i oduzme, nisu male „zasluge“ aktuelne hrvatske politike u stvaranju najvećeg jaza u istoriji između Srba i Hrvata, u pretvaranju Srba u protivnike i neprijatelje ne samo te politike, nego i države kojom je ta politika vođena. Bez pretenzija da se umanje pogubni efekti isto tako loše politike Tuđmanovog pandana u Srbiji, to, ipak, znači da oružanu pobunu Srba u Hrvatskoj nisu izazvali samo vanjski manipulatori, već je ova pobuna izazvana i „subjektivnim osjećanjem ugroženosti velikog broja Srba u Hrvatskoj“, kako tvrdi Darko Bekić („Vjesnik“, 23. srpnja 1991). Spoljni manipulatori su to osjećanje ugroženosti iskoristili i zloupotrebili, baš kao što je i Tuđman njih koristio da svoje vučje lice zagrće kožom jagnjeta uvek kada su drugi, Milošević pre svega, bez ustručavanja preuzimali svoje razorne uloge.

Vukovi i bojovnici su ispred sebe isturali i žrtvovali svoje narode pošto, kako ističe dr Jovan Mirić, „ne proizvode ratovi totalilarne sisteme, nego totalitarni sistemi proizvode ratove i neprijatelje“, nedemokratski totalitarni sistemi žive od neprijatelja, pa ih stoga moraju stalno proizvoditi; ako to nisu Jevreji, masoni, separatisti, Srbi, buržuji, onda će biti izdajnici, petokolonaši, truli liberali, komunjare…“. Pri tome, svojom logikom „rat može staviti ljude i narode u neprijateljske relacije, može stvoriti neprijatelje postrojavajući ljude jedne protiv drugih. Ali svaki rat se i okonča. Uvek ostaju ljudi i njihovi međusobni odnosi“.

Samim tim, i posle besmislenog rata ostaju pitanja koja se ratom i ne mogu razrešiti, jer su stvar dogovora i sporazumevanja, jer se ni dobijenim ratovima ne mogu savladati narodi ni ukinuti nasušna potreba za demokratijom i elementarnim ljudskim slobodama. Pre ili kasnije, a bolje što pre, sići će sa političke scene ekstremisti i nerazumnici sa svih strana i svih stranaka: „Ostaju ljudi i narodi kojima je živeti zajedno…“

A pošlo se katastrofalna politika ne može poboljšali, već samo ukinuti, odnosno korenito izmjeniti, sviđalo se to nekome ili ne, predstoji vraćanje na raskršće od koga se stranputicom rata krenulo pravo u ambis, da bi se dalje išlo boljim putem kojim se, da je bilo razuma, dijaloga-kompromisa, moglo krenuti i bez plaćanja krvave cestarine-putarine.

(Nastavak u sledećem broju)